Vrijdagmiddag in Brussel kreeg Volodymyr Zelensky de vraag of Donald Trump hem gebruikt als zondebok voor de hoge energieprijzen. Hij zweeg lang, glimlachte en zei: "Dit is mijn antwoord." De zaal lachte.

Rond dezelfde tijd kondigde Poetins gezant Kirill Dmitriev aan dat Rusland en de Verenigde Staten "binnenkort" nieuwe gezamenlijke projecten presenteren. En 2.400 kilometer van de Oekraïense grens stond een Russische brandstoffabriek in brand na een drone-aanval.
Oekraïne gaat de winter in onder zware druk, en dat valt in cijfers vast te stellen. In de nacht naar vrijdag stuurde Rusland volgens de Oekraïense luchtmacht 149 Shahed-drones op het land af. In de regio Volyn zaten 370.000 mensen zonder stroom, meldde de gouverneur. Kyiv kampt met noodstroomonderbrekingen; burgemeester Klitschko zette de stadsverwarming vervroegd aan vanwege wat hij "extreme omstandigheden" noemde.

De voorraad PAC-3-raketten voor het Patriot-systeem is volgens meerdere media, op gezag van Oekraïense functionarissen, kritiek laag. Zelensky zegt er driehonderd nodig te hebben om de winter door te komen. De oorlog kost Oekraïne volgend jaar volgens zijn eigen raming 155 miljard euro.

Hoe het energiebestand ontspoorde

Op 9 oktober kondigde Trump een deal aan waarmee Rusland ondanks de sancties diesel mag leveren aan de VS en de wereldmarkt. Moskou versoepelde direct zijn exportbeperkingen. Twee dagen later meldde Trump een "energiebestand" tussen Rusland en Oekraïne. Kyiv was daar vooraf niet over geïnformeerd, zeiden Oekraïense functionarissen. Toch stopte Oekraïne met aanvallen op Russische raffinaderijen. Rusland bleef het Oekraïense stroomnet bestoken. Op 15 oktober hief Zelensky de pauze op: "We're done."

Een dag later brandde in het Russische district Surgut een industriële installatie. Volgens de Oekraïense activist Serhii Sternenko ging het om een fabriek die gascondensaat verwerkt tot brandstof en kerosine. De gouverneur bevestigde de brand, maar noemde het doelwit niet. Kyiv eiste de aanval niet op.

Trump reageerde in een interview met Newsmax. De aanvallen drijven volgens hem "alleen de wereldolieprijs op. Dat vind ik een schande." Over Zelensky: "Hij zegt dat hij wil schikken, maar dat doet hij niet. Ik ben geen grote fan." Energie-experts betwisten dat de Oekraïense aanvallen de brandstofprijs bepalen. Maar met de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen in november is de pompprijs voor Trump politiek gevoelig.

Diesel als eerste stap

Zelensky ziet in de dieseldeal het begin van een reeks. "Er volgen gasdeals. Daar ben ik absoluut zeker van," zei hij in Brussel. Daarna verwacht hij versoepelingen voor banken, personen en de chemische industrie. Zijn grootste zorg zijn de bevroren Russische tegoeden. Europese diplomaten vertelden Kyiv Independent eerder dat Moskou vrijgave van die tegoeden vroeg in ruil voor het energiebestand. Volgens dezelfde krant kreeg Washington voor de dieselverlichting niets terug.
Dmitriev lijkt die lezing te bevestigen. Hij sprak over gezamenlijke datacenters, deels gevoed door stroom uit Russische kerncentrales, die nog vóór het einde van de oorlog van start moeten gaan. Washington heeft dat niet bevestigd.

De kern van deze week: Washington en Brussel kijken naar hetzelfde mislukte bestand en trekken er tegengestelde conclusies uit. Trump legt de schuld bij Kyiv en versoepelt sancties op Moskou. Ursula von der Leyen legt haar bij Moskou: "We steunden Trumps energiebestand, maar Rusland respecteerde het niet, dus moeten we de druk opvoeren." De EU werkt aan een 22e sanctiepakket. De Finse premier Orpo noemde vrijgave van de tegoeden "volstrekt uitgesloten". Macron zei dat de dieseldeal "een negatief signaal" afgeeft.

Starlink: drie verklaringen, geen eigenaar

Op 14 oktober beperkte Starlink zonder waarschuwing de snelheid waarmee Oekraïense terminals bruikbaar zijn, tot 160 kilometer per uur. Dat verstoorde de inzet van aanvals- en onderscheppingsdrones. Reuters meldde dat het bevel van binnen het Witte Huis kwam. Een Amerikaanse functionaris ontkende dat. Trump zei vrijdag: "Ik was het niet, en ik denk Elon ook niet. Voor zover ik weet is het zoals het altijd was."

Zelensky zei dezelfde dag dat Kyiv van het Witte Huis signalen had gekregen dat de dienst volledig hersteld wordt. Wie herstel toezegt, erkent dat er iets veranderd was.

Een winter op reserve

Zelensky benadrukt dat Oekraïne minder afhankelijk wordt van Washington. Patriot-raketten komen ook uit Europa, en inlichtingen uit "tientallen landen". De Franse minister Barrot zegt dat Frankrijk ongeveer twee derde daarvan levert. Met Europese partners werkt Kyiv aan een eigen anti-ballistisch systeem, Freyja. Het Verenigd Koninkrijk zou volgens Bloomberg nieuwe Storm Shadow-raketten leveren.

Maar de Europese vervangers komen later dan de winter. Franse SAMP/T-systemen worden eind 2026 verwacht, nieuwere versies in 2027. Een akkoord om Patriots in Oekraïne te produceren, dat Trump in juli in Ankara aankondigde, bestaat volgens NAVO-ambassadeur Whitaker niet. En de Europese eensgezindheid die Zelensky prijst, houdt op bij het geld. De Tsjechische premier Babiš verzet zich tegen 100 miljard euro uit de EU-begroting voor Oekraïne. De Oostenrijkse kanselier Stocker klaagt over ondoorzichtige Oekraïense financiën.

Dit is een uitputtingsslag aan twee kanten. Oekraïne raakt Russische energie op steeds grotere afstand; Rusland raakt het Oekraïense net. Het verschil zit in de buffers. Moskou krijgt via diesel juist nieuwe inkomsten, terwijl de Oekraïense luchtverdediging slinkt en de belangrijkste bondgenoot zich terugtrekt. Daar staat tegenover dat Europa blijft financieren en leveren, en dat Oekraïne's eigen langeafstandscapaciteit groeit. Wie de uitputtingsslag wint, valt uit deze week niet af te leiden.

Riyad onder vuur

Ook Saoedi-Arabië merkt hoe weinig een groot arsenaal zegt. In de afgelopen weken troffen Houthi-raketten en -drones de King Khalid-luchthaven in Riyad en het hoofdkantoor van Aramco. Volgens Saoedische opgave waren ook Mekka en Medina doelwit. Bij de aanval op de luchthaven vielen volgens de Saoedische regering minstens 12 doden; AP spreekt van minstens 14 doden bij de recente aanvallen. Satellietbeelden van 4 oktober toonden rook bij het Khurais-pompstation van de Oost-West-pijpleiding, de route waarmee Riyad Hormuz omzeilt.

De Saoedische onderminister Rayed Krimly zei donderdag dat Iran de escalatie steunt en aanmoedigt. Volgens hem is dat in strijd met VN-resoluties en met het door China bemiddelde akkoord van 2023. Hij zei ook dat "elementen in Rusland of China, soms commerciële" capaciteiten of inlichtingen leveren aan Iran en de Houthi's. Een Saoedisch voorstel voor gesprekken in Oman wezen de Houthi's in juli af, aldus Krimly. Een Iraanse of Houthi-reactie op deze beschuldigingen is er nog niet.
Saoedi-Arabië is volgens SIPRI 's werelds grootste afnemer van Amerikaanse wapens: 12 procent van de Amerikaanse wapenexport in 2021-2025. Toch raakt het volgens regionale functionarissen door zijn onderscheppingsraketten heen en vraagt het bondgenoten om hulp. Pakistan en Turkije, waarmee Riyad in augustus een defensiepact sloot, blijven volgens AP grotendeels aan de zijlijn. Bloomberg meldde op 6 oktober dat Trump zich verzet tegen diepere Amerikaanse betrokkenheid. Hetzelfde tekort dat Kyiv parten speelt, speelt dus ook in Riyad.

Hormuz: dicht, open of allebei

Krimly noemde twee obstakels voor een akkoord tussen de VS en Iran: vrije doorvaart door Hormuz in ruil voor opheffing van de Amerikaanse blokkade, en een kader voor nucleaire onderhandelingen. Iran reageert volgens hem traag, met onvoldoende voorstellen, en blijft praten over "tijdelijke arrangementen".

Teheran legde de lat vrijdag hoger. "Als Amerika de regio verlaat, gaat de Straat van Hormuz weer open," schreef legerwoordvoerder Mohammad Akraminia. "Als het niet vertrekt, zullen we het verdrijven." Trump zei in hetzelfde Newsmax-interview dat de VS de ondergrondse nucleaire faciliteit Pickaxe Mountain mogelijk moeten aanvallen: "We halen hem snel neer." Kernwapens en grondtroepen sloot hij uit.

Of de straat open is, hangt af van wie je het vraagt. Washington zegt van wel. Teheran zegt dat hij dicht is voor iedereen zonder Iraanse toestemming. Eerder deze maand meldde CBS dat de olie-export uit de Golf weer bijna op het vooroorlogse niveau lag. Een maritieme monitor bevestigde deze week drie aanvallen op schepen. Amerikaanse functionarissen zeggen volgens Fox dat de Revolutionaire Garde een Singaporees schip tot zinken bracht; de Garde zegt dat een supertanker op een mijn liep.
Voor Europa telt de rekening. Volgens von der Leyen kost de import van fossiele brandstoffen de EU sinds de Iran-oorlog 119 miljard dollar extra. Daarom weegt een goedkoop Russisch dieselvat in Washington zwaarder dan in Brussel.

Washington wil van beide oorlogen af vóór de verkiezingen in november; Kyiv en Riyad merken vooral dat het daarvoor steeds minder wil geven.

Bronnen:

Reuters en AP via Al Arabiya, Kyiv Independent, Anadolu, TASS, Tehran Times, CBS News, Fox News, The New York Times, NBC/AP, The Economist en Politico via Oekraïense media, SIPRI. Uitspraken van Saoedische, Iraanse, Russische en Oekraïense functionarissen zijn als claim weergegeven. Niet onafhankelijk geverifieerd: het doelwit en de dader van de aanval in Surgut, het tot zinken brengen van het Singaporese schip, de toedracht van de Starlink-beperking, Krimly's beschuldiging over Russische en Chinese leveranties, en de door Bloomberg gemelde Amerikaanse terughoudendheid tegenover Saoedische verzoeken. Over het dodental in Riyad lopen de cijfers uiteen tussen bronnen.