Vrijdag 9 oktober zaten de Amerikaanse gezanten Witkoff en Kushner in Miami met Oekraïense onderhandelaars om een einde aan de oorlog te bespreken. Diezelfde dag meldde Donald Trump op Truth Social dat Rusland diesel gaat leveren aan "de Amerikaanse en wereldwijde markt": 300.000 ton direct, 500.000 ton in november en daarna nog een miljoen. Drie weken eerder had hij een wet ondertekend die verplichte sancties oplegt op de aankoop van Russische olie. Volgens Zelensky werd zijn delegatie "simpelweg als dekmantel gebruikt".

Oekraïne

Een sanctiewet en een vrijstelling

Het Amerikaanse ministerie van Financiën gaf een tijdelijke licentie af die transacties in Russische diesel toestaat tot 7 april 2027. Afhankelijk van de staat van de Russische raffinaderijen kan er volgens Trump nog 3 miljoen ton bij komen. De wet die hij in september tekende, de Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act, legde juist verplichte sancties en heffingen op Russische olie op. Of een tijdelijke licentie zo'n wettelijke verplichting opzij kan zetten, is een open juridische vraag.

Trump noemde zijn motief zelf: "Lower prices for Americans, especially our Great Farmers, Ranchers, and Truckers, is my Greatest Priority." De Amerikaanse dieselprijs naderde zes dollar per gallon, een maand voor de tussentijdse verkiezingen van 3 november. In Europa is de druk niet kleiner. De gemiddelde dieselprijs in de EU bereikte op 28 september een record van €2,24 per liter, tegen €1,59 vóór de oorlog in het Midden-Oosten. In Nederland lag de literprijs boven de €2,50.

Over de oorzaak lopen de lezingen uiteen. Trump wijst naar Oekraïense aanvallen op Russische raffinaderijen: "He better damn well stop." Volgens een Amerikaanse functionaris tegenover Axios sloot hij de deal pas nadat Zelensky zo'n zes verzoeken had genegeerd. De Italiaanse premier Meloni, doorgaans dicht bij Trump, zei in de Senaat dat de prijsstijging "vooral door de oorlog in Iran komt, niet door het conflict in Oekraïne". Persbureau Reuters legt dezelfde koppeling. Een dag na de deal zei Trump dat Oekraïne "een nieuwe leider" nodig heeft "die een deal kan sluiten".

Een bestand van drie dagen

Op 11 oktober kondigde Trump eenzijdig een "energiebestand" tussen Rusland en Oekraïne aan. Kyiv wist er volgens een hoge Oekraïense functionaris niets van. In Moskou leek het niet anders. "Wat is de omtrek van het energiebestand, en wat betekent het? Is het gespecificeerd?" vroeg Kremlin-woordvoerder Peskov op 14 oktober.

Een functionaris van het Witte Huis zei tegen Axios dat het bestand alleen olieraffinaderijen betrof. Dat is een ongelijke ruil. Rusland heeft een groot netwerk van raffinaderijen, Oekraïne er één. Voor Kyiv draait de winter om het stroomnet, en dat viel er in deze lezing buiten. Geen van de partijen heeft dit kader publiek bevestigd.

Daarmee komt de kern van deze week bloot te liggen. Washington probeert de prijs van de ene oorlog te drukken met brandstof uit de andere. Het bestand dat dat moest regelen, beschermt vooral de installaties waar die brandstof vandaan komt.

Oekraïne hield zich volgens Zelensky enkele dagen in. Rusland niet. In de nacht van 13 op 14 oktober vuurde Rusland volgens Zelensky 39 ballistische raketten en meer dan 120 drones af op energiedoelen in Kyiv, de regio Kyiv en Charkiv. Alle drie warmtekrachtcentrales van de hoofdstad werden geraakt. In Kyiv vielen vijf doden en 25 gewonden, en 600.000 mensen zaten zonder stroom. Zelensky sprak van "ostentatious disrespect toward the United States".

Op 15 oktober zei hij tegen de Financial Times: "The block (on attacking refineries) is out. We're done." Uren later meldde de gouverneur van de Russische regio Rjazan een "massale drone-aanval" en brand in een olieraffinaderij.

Starlink, inlichtingen en "verraad"

Op 14 oktober beperkte SpaceX zonder waarschuwing de snelheid van Starlink-terminals in Oekraïne. Kyiv gebruikt het systeem om drones te besturen en Russische Shahed-drones te onderscheppen. Elon Musk legde de verantwoordelijkheid bij Washington: beperkingen worden volgens hem "decided by the US military and ultimately POTUS". Het civiele Starlink werkt inmiddels weer gedeeltelijk. Het militaire Starshield zit volgens oud-minister van Defensie Fedorov nog op slot.

Zelensky zegt dat Washington ook met inlichtingen dreigde. Amerikaanse militairen zouden tegen Oekraïense collega's hebben gezegd: "if you will not stop (the energy strikes), we will block intelligence." Kyiv werd twee nachten op rij door ballistische raketten getroffen voordat de luchtalarmsirenes afgingen. Volgens Zelensky werd dat achteraf als technische storing gepresenteerd: "It was not a technical problem, it was the will." Trump ontkent dat hij dreigde de inlichtingendeling te stoppen.

Tegen de Britse presentator Piers Morgan zei Zelensky dat hij zich verraden voelt: "Really, yes... but it's a little bit more complicated than just my emotions or my feelings." Op de vraag of Oekraïne Amerika kwijtraakt: "Yeah, but not because of us." Musk reageerde op X: "Time for Zelenskyy to go."

Stoppen met aanvallen op Russische energie wil Zelensky alleen in ruil voor meer Patriot-interceptors, wat hij het "minimum" noemt. Dat zijn precies de systemen waarvan de Amerikaanse voorraad door de Iran-oorlog al onder druk staat. Hij waarschuwt ook voor een volgende deal tussen Washington en Moskou: "Maybe it will be gas. Definitely it will be gas."

Tegenwind in Washington, verdeeld Europa

De weerstand komt ook uit Trumps eigen partij. Twaalf senatoren, onder wie de Republikeinen McConnell, Cornyn, Tillis, Murkowski en Collins, noemden de deal in een brief "a gift to our adversary and a betrayal of our allies". De Democratische senator Shaheen wijst erop dat het Pentagon het Congres moet informeren als het de inlichtingendeling met Oekraïne pauzeert of afschaalt.

Europa reageert verdeeld. Volgens de Duitse bondskanselier Merz zijn zes van de zeven landen in het bondgenootschap tegen het opheffen van de sancties. Het Verenigd Koninkrijk kondigde een luchtverdedigingspakket van 45 miljoen pond aan, de EU keerde bijna €3 miljard aan defensiegeld uit. Tegelijk zet de Slowaakse premier Fico de economische commissie met Rusland weer op, voor het eerst sinds 2021. Die vergadert op 25 november.

NAVO-chef Rutte koos in Tallinn op 14 oktober twee tonen. Over het eigen grondgebied: de NAVO ziet geen acute Russische aanvalsdreiging. Over Oekraïne: "With winter coming and with Russia's aggression unrelenting, allies need to do more, especially in support of air defense." Twee weken eerder noemde de Litouwse president Nausėda de Russische nucleaire waarschuwing over Kaliningrad een "wanhopige uitspraak" van een land dat zich in het nauw gedreven voelt.

Midden-Oosten

Raketten op Riyad, bommen op Sanaa

Terwijl de aandacht op Kyiv lag, laaide op het Arabisch schiereiland een oorlog op die sinds het bestand van 2022 grotendeels had stilgelegen. De Houthi's in Jemen bestookten vanaf 6 oktober Saoedische luchthavens met raketten en drones. Bij een aanval op King Khalid International Airport in Riyad vielen volgens The Guardian dertien doden en meer dan driehonderd gewonden. De Houthi's eisten ook een aanval op een Aramco-raffinaderij op. Op 13 en 14 oktober volgden een brand bij een Aramco-gebouw in Dhahran, zonder slachtoffers, en een onderschepte raket op Riyad waarvan brokstukken inwoners verwondden.

Op 15 oktober meldde coalitiewoordvoerder Turki al-Malki dat in de regio Medina een kruisraket was onderschept. Volgens de coalitie vielen de Houthi's eerder deze maand met een drone een stroomstation aan dat onder meer de Profetenmoskee van stroom voorziet.

Riyad slaat hard terug. Volgens Al Jazeera voerde de door Saoedi-Arabië geleide coalitie in één dag 136 luchtaanvallen uit. De Houthi's spraken op 14 oktober van 42 aanvallen op Sanaa, vier provincies en het eiland Mayyun in de Straat van Bab al-Mandab. Op 5 oktober kondigde de Jemenitische regering een offensief aan om verloren gebied te heroveren. Haar minister van Buitenlandse Zaken sluit een terugkeer naar "mislukte bestanden" uit. De Houthi's beloven door te gaan met aanvallen op Saoedische luchthavens en olie-installaties.

Het Mekka-pact krijgt tanden

Pakistan en Turkije beloofden troepen naar Saoedi-Arabië te sturen onder een nieuw wederzijds defensiepact. Het gaat om het akkoord dat de drie landen op 7 augustus in Mekka tekenden. Twee maanden later volgen concrete toezeggingen: een NAVO-lid en een kernmacht staan klaar om het Saoedische grondgebied te verdedigen, buiten een Amerikaans kader om.

Voor de energiemarkt telt vooral de geografie. De Houthi's opereren aan Bab al-Mandab, Iran houdt Hormuz dicht. De Iraanse parlementsvoorzitter Ghalibaf zei op 4 oktober dat de Straat dicht blijft tot aan zeven Iraanse voorwaarden is voldaan. In de week tot 5 oktober werden minstens twaalf schepen aangevallen, het hoogste aantal sinds het begin van de oorlog. Door Hormuz ging in de week tot 7 oktober volgens Kpler gemiddeld 8,5 miljoen vat per dag, zo'n 40 procent onder het normale niveau. De Iraanse Revolutionaire Garde meldt dat een containerschip in de Straat is gezonken na het raken van een mijn.

Oman zegt zijn gesprekken met Iran over de Straat te hebben afgerond, maar uitvoering hangt af van het overleg tussen Teheran en Washington. Volgens Al Jazeera verwacht niemand een doorbraak vóór de Israëlische verkiezingen van 27 oktober en de Amerikaanse midterms van 3 november. Twee zeestraten onder druk betekenen minder aanbod en een hogere prijs: dezelfde dieselprijs die Trump met Russische brandstof probeert te drukken.

Waar het nu staat

Halverwege oktober is het energiebestand voorbij voordat iemand het heeft vastgelegd. Kyiv valt weer Russische raffinaderijen aan, Rusland blijft het Oekraïense stroomnet raken. Starlink werkt gedeeltelijk, en of de Amerikaanse inlichtingendeling volledig loopt, is onduidelijk.

Op het Arabisch schiereiland woedt een open oorlog tussen Saoedi-Arabië en de Houthi's, en Hormuz blijft grotendeels dicht.

Wat beide fronten verbindt, is de Amerikaanse brandstofprijs. Russische diesel inkopen, Oekraïne vragen de raffinaderijen te sparen, een akkoord met Iran pas na de midterms verwachten: het past allemaal bij een poging de prijs vóór 3 november te drukken. Daarvoor levert Washington drukmiddelen tegen Moskou in en zet het een bondgenoot onder druk. Waar het terugtreedt, schuiven anderen op, zoals Europa met luchtverdediging en Pakistan en Turkije met troepen voor Riyad. 

Voorlopig bepaalt de Amerikaanse verkiezingskalender meer over beide oorlogen dan de onderhandelingstafels in Miami, Muscat en New York.

Bronnen:

Reuters, AFP, Axios, Financial Times (via Reuters en Kyiv Independent), Kyiv Independent, Kyiv Post, Newsweek, NBC News, CNBC, The Hill, Sky News, France 24, Al Jazeera, Al Arabiya, Xinhua, Council on Foreign Relations en het Weekly Oil Bulletin van de Europese Commissie (via AFP). Niet onafhankelijk geverifieerd: de Amerikaanse dreiging om inlichtingen te stoppen (alleen Zelensky; Trump ontkent); de lezing dat het energiebestand alleen raffinaderijen betrof (één anonieme bron in het Witte Huis via Axios); de zes genegeerde verzoeken (anonieme Amerikaanse functionaris via Axios, gelezen via secundaire bronnen); Meloni's uitspraak (via Ansa); de brand in Rjazan (Russische gouverneur); de 42 aanvallen (Houthi-woordvoerder); de meldingen over Medina en de onderscheppingen (Saoedische coalitie); het gezonken containerschip (Iraanse Revolutionaire Garde); de afronding van de gesprekken met Oman (Iraanse staatskrant Tehran Times). Aantallen raketten, drones en getroffen installaties in Oekraïne zijn Oekraïense opgaven.