Woensdagochtend 30 september viel de cockpit van flydubai-vlucht FZ1073, op weg van Dubai naar Tel Aviv, ten prooi aan een gevecht. De copiloot ging de gezagvoerder te lijf met de noodbijl en het toestel zakte volgens Israëlische functionarissen binnen dertig seconden bijna 14.000 voet. Passagiers en bemanning overmeesterden hem, het vliegtuig landde veilig in het Saoedische Tabuk. Twee dagen later zei Donald Trump dat hij "hoort" dat Iran erachter zat, en dat het land in dat geval "zeer hard" geraakt wordt. Bewijs daarvoor heeft niemand gepresenteerd.

Wat vastaat

De Emiratische procureur-generaal Hamad Saif Al Shamsi stelde zaterdag vast dat de copiloot een "terroristische daad" probeerde te plegen. Hij viel de gezagvoerder in de cockpit aan met de crash-bijl en probeerde de besturing over te nemen. Het is de eerste keer dat de Emiraten het wapen en de aanval zelf bevestigen. Eerder sprak Abu Dhabi alleen van een veiligheidsincident. De verdachte is de 29-jarige Omaan Hamam al-Hammami. Volgens bronnen rond het onderzoek, geciteerd door Reuters en ABC News, had Oman Air hem eerder aan de grond gehouden als veiligheidsrisico, omdat hij extremistische opvattingen zou hebben aangenomen. Volgens ABC werd in 2024 extremistisch materiaal bij hem gevonden toen hij bij Oman Air in opleiding was. Daarna vloog hij voor Royal Air Maroc en werkte hij acht maanden voor flydubai. Hoe hij op woensdagochtend in die cockpit kon zitten, is volgens onderzoekers de centrale vraag. Aan boord waren 182 mensen. De gewonde gezagvoerder, de Indiër Smit Machchhar, opende ondanks zijn verwondingen de cockpitdeur zodat passagiers en bemanning konden ingrijpen. Een tweede flydubai-piloot die als bemanning meereisde, zette het toestel aan de grond. Saudi-Arabië deed het eerste onderzoek samen met een Emiratisch team; inmiddels leiden de Emiraten. Volgens bronnen van ABC werkt al-Hammami mee en heeft hij aangegeven dat hij het toestel in Israël wilde laten neerstorten. Israëlische functionarissen zijn bij de verhoren betrokken.

Van cockpit naar casus belli

In drie dagen verschoof de toon sneller dan het bewijs. Op de dag zelf noemde flydubai de motieven onbekend en vroeg het iedereen niet te speculeren. Een dag later zei Netanyahu bij Fox dat Israël wil weten of de dader medeplichtigen had en of Iran erachter zat, maar dat het "te vroeg" was om dat te zeggen. Op donderdag zei Trump dat hij "hoort" dat Iran betrokken was. Vrijdag ging Netanyahu verder. Volgens hem was de dader islamistisch geradicaliseerd en kwam hij om het toestel met alle passagiers neer te laten storten. "We onderzoeken of hij gestuurd is, en wie hem stuurde betaalt een zeer zware prijs." Een land noemde hij niet. Eerder had hij nog open gelaten dat de piloot psychische problemen had. Zondag klonk uit Israël een andere toon. Israëlische bronnen zeiden tegen CNN dat al-Hammami waarschijnlijk alleen handelde. Op een LinkedIn-profiel dat volgens een bron van hem is, verscheen negen uur na het incident een foto van de voormalige leider van Al-Qaida. Andere media meldden op basis van anonieme bronnen dat hij in Syrië radicaliseerde en dat onderzoekers een mogelijke Iraanse link via een Syrische groep nagaan. Bewijs daarvoor is niet gepresenteerd. Van Iraanse kant kwam het omgekeerde verhaal. Volgens Israel Hayom beschuldigden Iraanse veiligheidsfunctionarissen Israël ervan een aanslag te plannen om die op Teheran af te schuiven. Online ging die false-flaglezing al ruim een uur na het eerste noodsignaal rond. Er is voor die bewering geen enkel bewijs, net zo min als voor een Iraanse opdracht. AFP plaatste er een nuchtere kanttekening bij. Israël en de VS koppelen Iran sinds 1979 aan talloze aanslagen, maar kapingen passen eerder bij het patroon van Al-Qaida en het PFLP dan bij Teheran. Wat tot nu toe over al-Hammami bekend is, het verbod wegens extremistische opvattingen en de Al-Qaida-foto, wijst eerder op jihadistische radicalisering dan op een opdracht uit Teheran. Dat is een interpretatie; het onderzoek moet het uitwijzen.De timing telt mee. Israël kiest op 27 oktober een nieuw parlement, en in een interview met TIME weigerde Trump Netanyahu publiek te steunen. Hij zei geen slechte dingen te horen over oppositieleider Gadi Eisenkot.

Het Britse spoor

In Groot-Brittannië ligt wel een concreet dossier waarin Iran wordt genoemd. Vrijdag klaagde de politie twee Iraanse mannen, Rahman Salehi (34) en Salam Ahmadyan (36), aan voor het voorbereiden van terreur tegen de Joodse gemeenschap in Manchester. Volgens de aanklager verkenden ze rond Jom Kipoer doelwitten als het Joods Museum en de Heaton Park-synagoge, waar bijna een jaar geleden twee mensen werden gedood, met het oog op een zelfgemaakte bom. De mannen stonden volgens de politie in contact met een derde persoon in het buitenland die mogelijk in Iran zit. Dat de Iraanse staat het plan aanstuurde, is niet vastgesteld. Een week eerder werden bij RAF Fairford, de basis van waaruit Amerikaanse bommenwerpers tegen Iran opereren, vijf Britse mannen en later een Brits-Iraanse man opgepakt; volgens de politie hangen de zaken niet samen. Anders dan bij FZ1073 toetst hier een rechter het bewijs. De volgende zitting is op 23 oktober. Het incident viel in een week waarin de diplomatie al vastliep. Volgens Axios, en een Amerikaanse functionaris tegenover Fox, droeg minister Rubio maandag 28 september de Iraanse delegatie onder leiding van Araghchi op New York te verlaten. Dat gebeurde na weekendgesprekken met Qatarese bemiddelaars die weinig opleverden. Iran spreekt dat tegen: het vertrek stond al gepland en was op 17 september aan het State Department gemeld. Geen van beide lezingen is onafhankelijk bevestigd. De gesprekken draaiden om een Iraans aanbod dat op 22 september uitlekte: Hormuz binnen zeven dagen heropenen als Washington de militaire druk verlicht en de havenblokkade opheft. Het geschil zit in de volgorde. Teheran eist eerst opheffing van de blokkade, vrijgave van bevroren tegoeden en een einde aan de oorlog op alle fronten, Libanon inbegrepen. Trump wees het laatste voorstel af als "not good enough. Nearly." Hij ontkent sanctieverlichting of de vrijgave van tegoeden te hebben aangeboden. Gezant Witkoff noemde het overleg in de VN-week nog "constructief en veelbelovend". Een week later zit de Iraanse delegatie weer in Teheran. Toch loopt er nog een kanaal. Washington antwoordde op het Iraanse plan en deed daarna volgens parlementsvoorzitter en hoofdonderhandelaar Ghalibaf via een bemiddelaar "enkele voorstellen", die Teheran nu bestudeert. Ghalibaf zei zondag via het staatsgelieerde Nournews dat de Straat dicht blijft tot aan de zeven voorwaarden uit het Islamabad-memorandum van juni is voldaan, en dat Iran "zowel vecht als onderhandelt". Woordvoerder Baghaei vatte het verschil samen: Washington wil vooral over het nucleaire dossier praten, Teheran over de Straat.

Alles wacht op 3 november

Washington en Teheran praten nog half, maar ze wachten op dezelfde datum, en die heeft niets met Iran te maken: de Amerikaanse midterms van 3 november. Trump zei het in zijn VN-toespraak zelf. Iran wacht volgens hem af hoe hij het doet bij de verkiezingen, en een deal verwacht hij pas daarna. Wat er na die datum kan gebeuren, liet hij in TIME open. Op de vraag of hij na de midterms harder gaat bombarderen zei hij "possible", om zich direct te herstellen: "I can't tell you that." Iran "annihileren" noemde hij ook "possible". Hij erkende dat hij de oorlog bewust langer liet duren dan de geplande vier tot acht weken, "omdat ik verder wilde gaan". Een dag later zei hij dat het conflict "zeer binnenkort" voorbij is. Sinds donderdag schuift Trump die horizon naar voren. Op 1 oktober zei hij dat Iran een akkoord tekent "of niet meer bestaat". Zaterdag zei hij dat hij een besluit over Iran moet nemen, "the easy way or the hard way", en dat de oorlog "op de ene of de andere manier" snel eindigt, waarna de olieprijs "als een steen" zal dalen. Of dat besluit vóór of na 3 november valt, zei hij niet. Volgens Trump zijn er in de oorlog tot nu toe achttien Amerikaanse militairen omgekomen. Ondertussen groeit de capaciteit in de regio. In de komende weken liggen er naar verwachting drie Amerikaanse vliegdekschepen tegelijk: de George Washington en de George H.W. Bush in de Arabische Zee, de Theodore Roosevelt onderweg vanuit San Diego. Daarbij komen twee amfibische groepen met elk ongeveer 2.200 mariniers en matrozen. Al Arabiya beschrijft het als een tijdelijke overlap bij een rotatie; Anadolu presenteert hetzelfde feit als een derde vliegdekschip dat wordt gestuurd "nu de spanning stijgt". Op het land gebeurt het omgekeerde. Volgens het akkoord dat Washington en Bagdad in 2024 sloten, liep de Amerikaanse missie in Irak op 30 september af. Er waren nog zo'n 2.500 militairen. Door Iran gesteunde milities stemden in met een pauze van 90 dagen in hun aanvallen, in ruil voor de garantie dat de VS hen niet aanvalt. Ook de voorraden blijven een vraagteken. Trump zegt dat de VS "de afgelopen zes maanden" heeft bijgevuld en meer munitie heeft dan het ooit kan gebruiken. In augustus meldde Reuters nog dat het leger vrijwel alle ATACMS- en PrSM-raketten in vijf maanden had verbruikt, en dat de productie van Patriot-interceptors jaren achterloopt.

Meer schepen, geen lagere prijs

Op zee beweegt er wel iets. In september voeren volgens S&P Global 19 lng-tankers de Straat uit, 13 uit Qatar en 6 uit de Emiraten. Dat is het hoogste aantal sinds de oorlog op 28 februari begon; in juni waren het er 15. Analysebureau Kpler telt er 21. Veel schepen varen "donker", met de transponder uit. De risico's zijn niet weg. De Britse maritieme dienst UKMTO meldde tussen 1 en 4 oktober vier aanvallen op schepen in de Straat, alle aan de Omaanse kant en telkens met een onbekend projectiel. Het herstel is relatief. Volgens S&P-analist Eric Yep kan de doorvoer in oktober, als het tempo standhoudt, terugkomen op 25 procent van het vooroorlogse niveau. Vóór de oorlog ging een vijfde van alle olie en lng ter wereld door Hormuz. Yep noemt het de kernvraag of dit de winter doorhoudt, en of Teheran hogere export ziet als verlies van zijn hefboom. Aan de prijs is dat herstel niet af te lezen. Brent sloot woensdag boven de 103 dollar per vat, Amerikaanse ruwe olie boven de 90. Een gallon diesel kost in de VS meer dan 6,40 dollar, benzine gemiddeld 4,43 dollar tegen 3,15 een jaar eerder. Voor Europa telt vooral het gas. Qatarees lng is een van de buffers waarmee Noordwest-Europa de winter in moet. Goldman Sachs rekende in juli al op gasopslag die eind oktober maar voor ongeveer 67 procent vol zou zijn, met "weinig ruimte voor fouten". Een nieuwe escalatie na 3 november zou die buffer direct raken.

Moskou prijst Washington en spot met Brussel

In het Oekraïne-been loopt hetzelfde patroon van warme woorden en harde feiten. Op de Valdai-conferentie zei Poetin donderdag dat hij al jaren een "vrij goede relatie" met Trump heeft en dat diens inzet voor vrede "oprecht" is, aldus het Russische persbureau TASS. In dezelfde sessie zei hij dat EU-landen door hun eigen economische fouten "vanzelf instorten". Hij verwacht dat internationale conflicten de komende jaren aanhouden. Washington steunt Kyiv intussen vooral via grondstoffen. Het Amerikaans-Oekraïense wederopbouwfonds uit het mineralenakkoord van april 2025 sloot zijn eerste deal: zo'n 30 miljoen dollar voor mijnbouwprojecten in zeldzame aardmetalen, uranium, beryllium en zirkonium. Alle projecten samen komen op ongeveer 70 miljoen dollar. Een apart krediet van bijna 100 miljoen dollar aan energiebedrijf DTEK moet ongeveer 600.000 huishoudens tot twee uur noodstroom geven, nu Rusland vóór de winter vaker de energie-infrastructuur aanvalt.
Het onderzoek naar FZ1073 wijst tot nu toe naar één geradicaliseerde man, en Israëlische bronnen houden het inmiddels zelf op een eenling. Het spoor naar Iran in Manchester moet nog voor een rechter komen. Met drie vliegdekschepen in de regio, een Straat die dicht blijft en een president die zegt dat zijn besluit nadert, is het verschil tussen vaststelling en vermoeden het punt waarop deze oorlog nu balanceert.

Bronnen

dit artikel is gebaseerd op Reuters, AFP, Al Arabiya, Al Jazeera, Anadolu, CNN, Fox News, ABC News, TASS, Axios (via Fox) en S&P Global en Kpler (via Reuters). De val van bijna 14.000 voet komt van Israëlische functionarissen en is niet onafhankelijk bevestigd. Dat Oman Air de copiloot eerder schorste, komt van anonieme bronnen rond het onderzoek. De berichten over radicalisering in Syrië en een mogelijke Iraanse link via een Syrische groep steunen op anonieme bronnen en zijn niet bevestigd; dat het LinkedIn-profiel van al-Hammami is, berust op één bron. De Amerikaanse en Iraanse lezing van het vertrek van de delegatie zijn beide niet onafhankelijk bevestigd. De Iraanse false-flagbeschuldiging is alleen bekend via het Israëlische Israel Hayom. Ghalibafs uitspraken komen via het staatsgelieerde Nournews, die van Poetin via het Russische staatspersbureau TASS. De Goldman Sachs-prognose voor de gasopslag dateert van juli 2026.