Ga direct naar de hoofdinhoud

(Een Andere Kijk Deel 1): Een kijkje in de straatcultuur

Gepubliceerd op 17 november 2026 om 08:00

Een Andere Kijk biedt artikelen die anders zijn dan u gewend bent van Het Alternatieve Geluid. Ze gaan over maatschappelijke, religieuze en andere kwesties die onze samenleving raken, en ze vragen u om een onderwerp even vanuit een andere hoek te bekijken.

Deze eerste versie van Een Andere Kijk is een terugblik van het gesprek aan tafel bij De Nieuwe Wereld. Een gesprek samen met Jelle van Baardewijk en ikzelf Ilias Tahiri. 

Inleiding

Het patroon is inmiddels bekend. Een jongen krijgt via Snapchat of Telegram een bericht van iemand die hij niet kent: een adres, een tijdstip, een tas met zwaar vuurwerk, een paar honderd euro. Hij stelt geen vragen, want daar wordt hij niet voor betaald. In Rotterdam werden in 2025 168 explosies geteld. Van de 230 mensen die dat jaar werden aangehouden voor explosies en schietincidenten, waren er 116 jonger dan 23. Wie de opdracht gaf, blijft meestal buiten beeld. De jongen niet.

Van de straat naar de tafel

Het gesprek met Jelle van Baardewijk begon eigenlijk aan een bar, tijdens een evenement van De Nieuwe Wereld. Het ging over de bling-bling-levensstijl van jongeren in Rotterdam, en ik vroeg hem: al die jongens met die dure auto's, waar denk je dat ze die vandaan hebben? Daar moet je niet naïef over zijn. Deze zomer opende hij met die vraag toen ik bij hem te gast was in De Nieuwe Wereld.

Ik zei daar iets wat dit hele stuk bepaalt. Ik ben niet iemand van de statistieken en de theorie, maar van praktische kennis en ervaring. Ik kom uit Gouda, ik heb in de zorg in Rotterdam met jongeren gewerkt en ik spreek hun taal. Wat ik in die jaren zag, frustreerde me: jongeren die vastliepen en niet altijd de kansen kregen die ze nodig hadden, ook niet van de instellingen die hen moesten helpen. Die frustratie werd mijn motivatie om bestuurskunde te gaan doen, om bezig te zijn met het beleid achter de mens zoals ik aan tafel vertelde. 

In dit stuk leg ik die praktijkkennis naast de cijfers. Waar ze elkaar bevestigen, wordt het verhaal sterker. Waar ze schuren, zeg ik dat. En ik maak onderscheid tussen wat vaststaat, wat betrokkenen zeggen en wat mijn eigen interpretatie is.

Eén interpretatie wil ik vooraf benoemen, omdat die ook de rest van dit platform draagt. Wie met jongeren op straat heeft gewerkt, leert een grammatica herkennen: status, gezichtsverlies, escalatie, territorium. Diezelfde grammatica zie ik terug wanneer ik over staten en grootmachten schrijf.

Ik ben nooit van onderwerp veranderd, alleen van schaal.

De Jeugd

Wie het nieuws volgt, krijgt de indruk dat jongeren steeds crimineler worden. De registraties zeggen iets anders. Volgens Criminaliteit en rechtshandhaving 2025 van WODC, CBS en de Raad voor de rechtspraak daalde het aantal registraties van minderjarige verdachten tussen 2015 en 2025 met 30 procent. Hun aandeel in alle verdachten zakte van 13 naar 11 procent. In 2024 stonden 15.910 minderjarigen geregistreerd als verdachte van een misdrijf: 12,9 per 1.000 jongeren van 12 tot 18 jaar. Ruim 98 procent van die leeftijdsgroep kwam dat jaar dus niet als verdachte in beeld.

Tegelijk is er een kleine groep bij wie het zwaarder wordt. In Rotterdam steeg het wapenbezit in 2025 met ongeveer een kwart, en het aantal explosies in de stad zelf nam toe, terwijl het in de wijdere regio met 12 procent daalde. Landelijk lijkt de piek voorbij: in de eerste helft van 2026 telde het Offensief tegen Explosies 581 (pogingen tot) aanslagen, 124 minder dan een jaar eerder.

Dat zijn twee waarheden tegelijk, en het publieke debat kan daar slecht mee overweg. De meeste jongeren in deze wijken gaan naar school, werken, sporten en blijven uit de problemen. Een kleine groep raakt verstrikt in delicten die zwaarder zijn dan tien jaar geleden. Wie over "de jeugd van Zuid" praat, maakt van die kleine groep een etiket voor de hele wijk. Dat etiket voelen jongeren die niets doen ook, bij een sollicitatie, een staandehouding of een blik in de tram.

Een kanttekening hoort erbij. Geregistreerde criminaliteit is wat politie en justitie zien, niet alles wat er gebeurt. Lage aangiftebereidheid en beperkte opsporingscapaciteit drukken de cijfers. De daling is echt, maar ze is geen bewijs dat alles goed gaat.

Wat de wijk doet

Waarom concentreert die kleine groep zich in bepaalde wijken? Het antwoord begint bij de woningmarkt. Decennia van woningtoewijzing hebben huishoudens met lage inkomens en weinig opleiding in dezelfde buurten samengebracht. Er  is een opstapeling ontstaan van werkloosheid, krappe huizen, scholen met weinig middelen en minder sociale controle, op één plek.

In zo'n omgeving werkt een mechanisme dat criminologen al lang beschrijven. Jongeren nemen dezelfde ambities over als iedereen: geld, respect, status, en een eigen plek. Maar de legale route naar die ambities voelt dichtgezet. De strain-theorie zegt dat die kloof frustratie oplevert en de drempel naar illegale routes verlaagt. Daar komt bij dat criminaliteit in een wijk besmettelijk is. Wie leeftijdsgenoten ziet verdienen aan handel, ziet een route die werkt, tenminste op korte termijn.

Dan het gevoelige punt. De herkomst. Jongeren met een Marokkaanse of Antilliaanse achtergrond zijn oververtegenwoordigd in de verdachtencijfers. Dat is een vaststaand gegeven, en wie het wegpoetst, verliest geloofwaardigheid. Maar volgens de Monitor Jeugdcriminaliteit is hun aandeel sinds 2020 wel sterk gedaald. Een groot deel van het verschil hangt samen met sociaaleconomische positie van: opleiding, inkomen, werk van de ouders. 

En er speelt iets aan de andere kant van de tafel. WODC-onderzoek liet dit jaar zien dat verdachten zonder werk of opleiding gemiddeld zwaarder gestraft worden. Herkomst speelt daarin een kleinere rol dan sociaaleconomische positie, maar is volgens de onderzoekers niet volledig neutraal. De cijfers meten dus zowel gedrag als de manier waarop het systeem naar dat gedrag kijkt. Wie alleen het eerste ziet, of alleen het tweede, mist de helft.

Binnen de gemeenschap zelf is daar geen eensgezindheid over. Zoals ik bij Jelle zei: de ene Marokkaan zegt dat we er iets aan moeten doen, de andere zegt dat je de jongens met rust moet laten en dat het de schuld van de politie is. Dat geldt voor elke gemeenschap met een migratieachtergrond. En Nederlandse Marokkanen met maatschappelijk succes geven zelden een stem aan de onderste laag van de samenleving. Ze hebben andere prioriteiten, en dat is begrijpelijk, maar het laat een groot gat achter.

Status als valuta

Ik heb vaak gezegd dat jongeren in deze wijken een materialistische mentaliteit hebben, gevoed door negatieve rolmodellen. Dat klopt, maar misschien heb ik dat te weinig toegelicht. Merkkleding, een auto, geld op camera: dat zijn geen doelen op zich. Het zijn bewijsstukken van status, in een omgeving waar weinig andere bewijsstukken beschikbaar zijn. Een diploma of een vaste baan levert in de buurt minder op dan een filmpje met een stapel briefjes.

In de uitzending beschreef ik het zo: het is leven in het hier en nu, en een dure horloge om je pols is belangrijker dan nadenken over je toekomst. Sociale media versterken dat. Wie de nieuwste BMW heeft, maakt er een foto van voor Instagram, en jongeren die dat zien denken: gaaf, dat wil ik later ook. Niet: misschien moet ik een opleiding volgen en er keihard voor werken. Dat speelt niet alleen bij jongeren met een criminele achtergrond. Ook gewone jongens op middelbare scholen, die helemaal niet in zulke omgevingen leven, raken erdoor geïnspireerd.

Jelle legde er een vraag naast die ik sindsdien niet meer kwijtraak. Hij volgt op Instagram ook mensen die het goed voor elkaar hebben, en ziet daar hetzelfde: het aanprijzen van de buitenkant van je leven, mooie spullen, een mooie auto. Gedraagt de onderklasse zich dan echt anders dan de elite, vroeg hij, of is het een spiegeling? Ik vind dat een terechte vraag. Jongeren zien om zich heen weinig van wat een advocaat of een consultant eigenlijk doet, wel wat zo iemand bezit. Dus kopiëren ze de buitenkant. De straat heeft die statusdrang niet uitgevonden. Ze laat hem rauwer zien.

Hier wordt de straatgrammatica zichtbaar. Status moet je verdienen en verdedigen. Gezichtsverlies is duur, omdat iedereen het ziet. Een belediging vraagt om een antwoord, en dat antwoord vraagt weer om een antwoord: zo werkt escalatie. Territorium is de wijk, het blok, de groep waar je bij hoort.

Sinds sociale media is daar een laag bij gekomen. Criminologen Robby Roks en Jeroen van den Broek spreken van de "digitale straat". Denk aan: provocaties, dreigementen en ''beefs'' die online beginnen en offline doorwerken. Een vernedering in een clip blijft staan en wordt gedeeld. Dat maakt de druk om terug te slaan groter dan in een tijd waarin een ruzie op het plein bleef.

Drill/rap: spiegel of motor?

Drill en hiphop krijgen in dit debat vaak de schuld. Ik ben zelf een groot liefhebber van rap, en juist daarom zeg ik het eerlijk: als je de teksten bestudeert, zie je dat geweld en wapens worden verheerlijkt. Tegelijk was het diezelfde muziek die mij op mijn dertiende, veertiende aan het denken zette. Tupac Shakur is mijn grootste inspiratiebron, vanwege zijn kritiek op de samenleving en op de Afro-Amerikaanse ghetto's. Ik ben dat in de loop van de jaren gaan vertalen naar Nederland. Wat we over drill weten, verdient daarom meer precisie dan de krantenkoppen.

In opdracht van de gemeente Rotterdam deden Roks en Van den Broek het eerste Nederlandse onderzoek naar drill. Ze analyseerden onder meer 56 politieregistraties van steekincidenten met jongeren uit 2018 en 2019. In slechts één daarvan viel een verband met drill te leggen. Hun conclusie: drill is niet het probleem; zonder drill was een andere uitingsvorm binnen de straatcultuur de drager geweest. Ze vonden ook grote verschillen tussen steden en zelfs tussen wijken op Zuid, van stoer imago tot expliciete bedreigingen.

Mijn interpretatie is dat drill vooral een spiegel en een versterker is. Wat vaak ontbreekt, is een filter. In de uitzending zei ik dat de rolmodellen van veel jongens de rappers zijn, de influencers en de oude maffiafilms, The Godfather voorop. Een vader met een goed moreel kompas kan zeggen: leuke muziek, maar kijk goed naar wat er gezegd wordt. Is die vader er niet, en vult geen andere volwassen man die rol, dan wordt de clip de opvoeder. Het risico zit in die combinatie, en in de digitale straat waar een track een publieke uitdaging wordt die om een antwoord vraagt.

Er is een tegenargument. Internationaal onderzoek vindt een verband tussen een voorkeur voor bepaalde rapgenres en agressief of delinquent gedrag, en burgemeesters hebben drillvideo's laten verwijderen omdat ze vrezen dat die de druk onder jongeren opvoeren. Maar een verband is geen oorzaak: jongeren die al in die wereld zitten, luisteren ook meer naar muziek die over die wereld gaat. En verwijderde video's komen vaak onder een andere naam terug. Een verbod treft het symptoom, de straatlogica eronder blijft.

Realistisch besef

Wat deze jongeren volgens mij nodig hebben, is moreel en realistisch besef: begrijpen wat hun keuzes betekenen, voor henzelf en voor anderen. Dat klinkt als een schoolles, en daar zit precies het probleem. Het moet scherper.

Realistisch besef begint bij de vraag wie het risico draagt. Politie en Openbaar Ministerie richten zich inmiddels op de tussenpersonen, omdat de jongeren die de aanslag plegen vaak niet weten wie de opdrachtgever is of waarom het doelwit gekozen is. De explosies worden online besteld. De jongen die de tas neerzet, is de goedkoopste en meest vervangbare schakel in de keten. Hij krijgt een paar honderd euro. Een strafblad kan hem jarenlang een Verklaring Omtrent het Gedrag kosten, en daarmee banen, stages en opleidingen.

Hier zit een kans die lessen over "goede keuzes" vaak laten liggen. Een moreel verhaal van buitenaf landt slecht bij jongeren die de straatgrammatica beheersen. Maar binnen die grammatica zelf is gebruikt worden een vorm van gezichtsverlies. Wie voor een paar honderd euro het risico draagt van iemand die hij nooit heeft gezien, wordt niet gerespecteerd maar ingezet. Dat inzicht spreekt de taal van status in plaats van ertegenin te gaan.

Moreel besef hoort daar wel bij: een explosie raakt een voordeur, maar ook de buren, de kinderen die erachter slapen en de straat die daarna niet meer hetzelfde voelt. En mediawijsheid betekent dat jongeren leren zien dat de levensstijl van influencers en rappers op hun scherm vaak een verkoopmodel is. Het geld komt van streams, merken en cursussen, niet van het leven in de clip.

Eigen verantwoordelijkheid of omgeving?

Jelle stelde de vraag die in dit debat altijd terugkomt. Denkers als Jordan Peterson hameren op eigen verantwoordelijkheid: zorg dat je eigen leven op orde is. Is dat niet ook het punt, in plaats van steeds te wijzen naar het ontbreken van voorbeelden?

Ik vond het in de uitzending een moeilijke vraag, en dat vind ik nog steeds. Bij veel van deze jongens speelt meer dan gebrek aan wilskracht. Ik heb vrienden zien opgroeien die vooral door hun oudere broers of zussen werden opgevoed: die brachten hen naar school en zorgden dat er eten was. Er zijn ouders die zelf geen Nederlands spreken en hun kind moeten opvoeden in een omgeving waar wel Nederlands wordt gesproken. En ik heb gewerkt met jongeren met een licht verstandelijke beperking, bij wie het begrip verantwoordelijkheid zelf al moeilijk ligt. Een gemiddelde middelbare scholier kun je wel op zijn verantwoordelijkheid wijzen, maar daarna wordt hij weer afgeleid door alles om hem heen.

Tegelijk deel ik een deel van Jelles punt. Ik denk dat veel jongeren niet bereid zijn om offers te brengen. Een offer betekent iets opgeven en consequenties accepteren, en daar hebben ze geen zin in. Ik ben zelf hard opgevoed, deels door mijn Marokkaanse achtergrond en deels Nederlands: nee is nee, en je bord gaat leeg. Daar ben ik achteraf blij mee. Jelle voegde daar iets aan toe: wie zich echt overgeeft aan een vak, of dat nu timmeren, programmeren of zorg is, heeft die discipline, en dan maakt het niveau van de opleiding niets uit.

Voor mij volgt daaruit dat eigen verantwoordelijkheid en hulp van buiten bij elkaar horen. In het gesprek kwamen we uit bij de vaststelling dat we deze jongens eigenlijk laten dolen in hun eigen behoeftes, en dat leraren, politie en verenigingen meer verantwoordelijkheid zouden moeten nemen. Verantwoordelijkheid leer je van iemand die het je voordoet.

Wie de straat niet kent, kan haar niet besturen

Ook de andere kant van de tafel heeft lessen nodig. Beleidsmakers, politici, agenten en ambtenaren nemen besluiten over wijken die ze vaak alleen uit rapporten kennen. Daarom pleit ik voor onderwijsprogramma's over straatcultuur voor precies deze groepen. Vanuit mijn eigen werk zou ik het concreet maken: jongerenwerkers en andere professionals die deze jongeren dagelijks zien, horen aan de voorkant van het beleid, niet pas bij de uitvoering.

In de uitzending gaf ik een paar voorbeelden van straattaal: libi is leven, doekoe is geld, djunta is werk. Het zijn korte woorden met veel betekenis, en wie met deze jongeren werkt, moet ze begrijpen en zelf kunnen spreken. Veel hulpverleners zijn niet ''streetwise''. Ze spreken de taal niet en hebben daardoor het bereik niet om jongeren een ander perspectief te geven. Uit mijn eigen ervaring bereik je iemand sneller als je zelf een migratieachtergrond hebt. Dat is geen eis! Er zijn genoeg Nederlanders zonder migratieachtergrond die zelf uit een straatcultuur komen en het ook kunnen. Wat telt, is een klik en een zeker gezag. Zonder die klik denkt een jongen: wie ben jij om mij de les te lezen? Je weet niet eens waar je over praat.

Daarom geloof ik in één-op-éénbegeleiding. Jongeren zonder rolmodel hebben iemand nodig die die rol wel kan vervullen. De bezuinigingen in de zorg, die ik van dichtbij heb gezien, slaan precies dat gat weer open.

Dat is geen luxe. Het Rijk steekt via het programma Preventie met Gezag ongeveer 100 miljoen euro per jaar in de aanpak van jeugdcriminaliteit in 47 gemeenten. Volgens deskundigen die NL Times dit voorjaar sprak, is er weinig bewijs dat het werkt. Dat zegt niet dat preventie zinloos is, wel dat geld zonder kennis van de doelgroep snel verdampt. Het OM begon dit jaar een pilot met conflictbemiddeling om minder jongeren bij aanslagen betrokken te laten raken. Zulke initiatieven zijn alleen effectief als ze de straatlogica begrijpen: een conflict dat om gezichtsverlies draait, los je niet op met een folder.

Handhaving hoort daar bij. Hoge inzet op criminaliteitsbestrijding is geen tegenhanger van preventie, maar de voorwaarde ervoor. Internationaal onderzoek naar gerichte inzet op hotspots laat zien dat zichtbare politie op de juiste plekken criminaliteit kan terugdringen, zonder dat die zich simpelweg verplaatst. Maar handhaving zonder perspectief levert alleen nieuwe rekruten op voor wie het eerste bericht stuurt. En perspectief zonder handhaving laat de ronselaars vrij spel. Het een werkt niet zonder het ander.

Dezelfde telefoon

Dan het deel dat voor mij het zwaarst weegt: ondernemerschap.

De telefoon waarop de ronselaar zijn bericht stuurt, is dezelfde telefoon waarop een jongen een winkel kan beginnen, beats kan verkopen, video's kan monteren, een klantenkring kan opbouwen of een vak kan leren. De digitale economie biedt routes naar inkomen die twintig jaar geleden niet bestonden, en veel jongeren uit deze wijken hebben precies de vaardigheden die daar tellen. Ze begrijpen hoe aandacht werkt, hoe je een publiek opbouwt en hoe je jezelf verkoopt.

Maar ook hier hoort realistisch besef bij. Platformwerk is niet hetzelfde als vrijheid. De Hoge Raad oordeelde in maart 2023 dat de bezorgers van Deliveroo geen zelfstandigen waren maar werknemers: het algoritme had zoveel zeggenschap dat van ondernemerschap geen sprake was. Deliveroo was toen al uit Nederland vertrokken. Wie flexibel werk voor een app als ontsnapping uit het systeem verkoopt, verkoopt vaak een ander systeem.

En er is een online markt ontstaan die jongeren belooft hen uit "de Matrix" te halen, met cursussen, trading-signalen en dure lidmaatschappen. Dat is dezelfde belofte als die van de ronselaar: snel geld, geen vragen, status op camera. Echt ondernemerschap is trager en saaier. Het vraagt boekhouding, klanten die terugkomen en een product dat iets waard is.

Zelfstandig ondernemerschap kan voor jongeren uit achtergestelde gezinnen een weg zijn naar onafhankelijkheid, ook omdat ze zo minder afhankelijk zijn van een arbeidsmarkt waarop discriminatie nog steeds voorkomt. Maar het lukt vooral wie toegang heeft tot startkapitaal, kennis en een netwerk.

Daar ligt mijn pleidooi:

Ondernemerschap als vak in het vmbo en mbo, met echte producten, echte klanten en echte omzet, in plaats van een theorieblok.

Kleine startkredieten voor jongeren uit deze wijken, gekoppeld aan een mentor die de weg kent.

Rolmodellen uit dezelfde straten: ondernemers die het legaal hebben gemaakt en laten zien hoe dat er van dichtbij uitziet, inclusief de mislukkingen.

Gemeenten die meedenken in plaats van tegenwerken, bijvoorbeeld met betaalbare bedrijfsruimte in de wijk zelf.

Dit is geen vervanging van onderwijs of werk, en het is geen kortere weg. Ondernemerschap vraagt precies de discipline en de offers waar ik het hierboven over had. Ik zeg dat als jongen uit het vmbo-kader en het mbo, die zijn avonden liever aan het nieuws en aan boeken besteedt dan aan series: het kan, maar het kost iets. Voor jongeren die zich in de bestaande routes niet herkennen, is het een extra route. Zonder die route nemen ze de route die hun wél wordt aangeboden.

Terug naar het bericht

De ronselaar heeft één ding goed begrepen: hij neemt de ambitie van een jongen serieus, binnen dertig seconden, met een concreet aanbod. School, gemeente en werkgevers doen daar maanden of jaren over, als ze het al doen. Zolang de enige partij die snel en concreet is de verkeerde is, blijven jongeren op dat bericht reageren. De opdracht voor beleid en samenleving is dus niet ingewikkeld om te formuleren, wel om uit te voeren: een legaal aanbod dat net zo concreet is en dat in de taal van status spreekt, met handhaving die de ronselaars het werk onmogelijk maakt. In de volgende delen van deze reeks volg ik dezelfde grammatica naar een grotere schaal.

Bronverantwoording

Cijfers Rotterdam 2025 (168 explosies, 109 aanhoudingen voor explosies en 121 voor schietincidenten, 116 verdachten jonger dan 23, wapenbezit circa +25%, regionale daling van 284 naar 249 explosies): brief van burgemeester Carola Schouten aan de gemeenteraad (april 2026), via Rijnmond en NL Times. Landelijke cijfers eerste helft 2026: antwoorden op Kamervragen, Aanhangsel Handelingen 2025-2026, nr. 3005; Rijksoverheid/OM, 22 juli 2026, ook over de pilot conflictbemiddeling. Ronselen via sociale media en betaling van enkele honderden tot enkele duizenden euro's: NOS. Focus op tussenpersonen en online bestellen: NOS (juli 2026). De openingsscène beschrijft dit gedocumenteerde patroon en is geen reconstructie van één specifieke zaak.

Jeugdcriminaliteit landelijk: WODC/CBS/Raad voor de rechtspraak, Criminaliteit en rechtshandhaving 2025 (Kamerbrief 2026); Nederlands Jeugdinstituut, Cijfers over jeugdcriminaliteit (CBS 2025). Herkomst en daling sinds 2020: Monitor Jeugdcriminaliteit, via NOS. Verschillen bij vergelijkbare sociaaleconomische positie: Erasmus Universiteit Rotterdam (zelfrapportage-onderzoek). Straftoemeting naar sociaaleconomische positie en herkomst: WODC, via NOS (2026).

Drill: R. Roks & J. van den Broek, Cappen voor clout? Een verkennend onderzoek naar Rotterdamse jongeren, drill en geweld in het digitale tijdperk (Erasmus Universiteit Rotterdam, 2020); Roks & Van den Broek (2024), What happens on the digital street, stays on the digital street? Preventie met Gezag: Rijksoverheid; NL Times, 30 mei 2026 (circa 100 miljoen euro per jaar, 47 gemeenten, kritiek van deskundigen). Deliveroo: Hoge Raad 24 maart 2023. 

Uitspraken uit De Nieuwe Wereld (opname zomer 2026, presentatie Jelle van Baardewijk) zijn gebaseerd op het automatische transcript van de uitzending en voor de leesbaarheid licht geredigeerd, zonder de inhoud te veranderen. (strain-theorie, hotspotpolitie, verband tussen muziekvoorkeur en gedrag) zijn niet aan één specifieke studie gekoppeld.

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.