Maandagmiddag zei Donald Trump op het Witte Huis dat hij een "heel sterke neiging" ziet om de oorlog in Oekraïne te beëindigen. Beide partijen zouden moe zijn van het vechten. Op dat moment brandde bij Sint-Petersburg de Kirishi-raffinaderij, de op één na grootste van Rusland, na een Oekraïense drone-aanval. In ongeveer de helft van de Oekraïense regio's zaten huishoudens zonder stroom. Dezelfde dag noemde Trump Iran militair "effectief voorbij", terwijl het Amerikaanse leger tankvliegtuigen van een Britse basis naar Duitsland liet uitwijken vanwege een Iraanse dreiging.

De eerste tafel sinds februari

Dinsdag beginnen in Abu Dhabi de eerste trilaterale gesprekken tussen Rusland, Oekraïne en de Verenigde Staten sinds februari. Daarna lag het proces stil door de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran. Witkoff en Kushner leiden de Amerikaanse kant.

Oekraïne stuurt Rustem Umerov, hoofd van de buitenlandse inlichtingendienst, met onder anderen presidentieel stafchef Kyrylo Budanov. De Russische delegatie staat onder leiding van presidentieel adviseur Vladimir Medinsky en telt ook GRU-chef Igor Kostyukov. Dat inlichtingenchefs aan beide kanten aanschuiven, past bij de agenda: veiligheidsgaranties, de-escalatie en humanitaire kwesties.

De uitgangspositie is bekend. De frontlinie van zo'n 1.200 kilometer ligt al maanden vrijwel stil, en Rusland houdt ongeveer een vijfde van Oekraïne bezet. Een hoge Oekraïense functionaris zei tegen AFP dat Kyiv "geen bijzondere verwachtingen" heeft.

Vooruitgang volgens wie?

In de aanloop kwam er toch een stroom positieve berichten. Een Amerikaanse functionaris zei tegen Reuters dat Rusland en Oekraïne achter gesloten deuren "enige flexibiliteit" tonen over een gebiedsruil. Een territoriaal akkoord zou pas aan het eind komen, na afspraken over een naoorlogse veiligheidsarchitectuur.

Volgens dezelfde functionaris ligt een garantie naar het model van NAVO-artikel 5 op tafel. De Financial Times meldt dat Washington Moskou heeft gevraagd of het bezwaar zou maken tegen zo'n garantie voor Kyiv, door de VS of door het hele bondgenootschap.

Daar staat tegenover wat de partijen zelf zeggen. Volgens een bron dicht bij het Kremlin, geciteerd door Reuters, zei Poetin eind oktober tegen de Finse president Stubb en de Noorse premier Støre dat hij zijn doel om de hele Donbas in te nemen niet opgeeft. Zelensky zei maandag dat Oekraïense successen en oplopende Russische verliezen juist zijn onderhandelingspositie versterken.

Trump zei tegen CBS dat Oekraïne er na een deal "een beetje anders" uit zal zien. Kremlinwoordvoerder Peskov noemde Oekraïne maandag "geografisch" al een ander land.

Wie de berichten naast elkaar legt, ziet een patroon. Elk teken van beweging komt van anonieme Amerikaanse functionarissen, via Reuters, Politico of de FT. Moskou noch Kyiv bevestigt het. Het optimisme heeft één afzender: de bemiddelaar, die er zelf belang bij heeft.

Opvallend is ook de vraag aan Moskou zelf. Washington legt de vorm van Oekraïnes bescherming voor aan het land waartegen die bescherming bedoeld is. Dat geeft het Kremlin op zijn minst een stem in de uitkomst.

Europa aan de zijlijn

Over Europa's plek lopen drie lezingen door elkaar. Het Kremlin schoof op van "niet uitgesloten" (23 oktober) via "onmogelijk" (3 november) naar "trilateraal, de Europeanen hebben hun eigen kanalen" (9 november). Washington wil Europa volgens een functionaris tegen Politico pas ná Abu Dhabi aan tafel, en deze ronde de laatste laten zijn zonder volwaardige Europese deelname.

Intussen is Europa er al. Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Italië, de EU en de NAVO overleggen aan de zijlijn met het Oekraïense team. De NAVO wordt vertegenwoordigd door Geoffrey van Leeuwen, kabinetschef van secretaris-generaal Mark Rutte.

Het echte meningsverschil gaat over de inhoud. Dezelfde Amerikaanse functionaris noemde het oude Europese veiligheidssysteem achterhaald. Er werkt "duidelijk iets niet", dus er moet iets nieuws komen. De Duitse minister Wadephul zei maandag het omgekeerde. Europa heeft volgens hem geen nieuwe architectuur nodig, "zoals Rusland ons wil doen geloven", maar herstel van de bestaande.

Commissievoorzitter Von der Leyen wil daar pas na een staakt-het-vuren over praten, in een eigen forum. Op dit punt staat Washington dichter bij Moskou dan bij Berlijn. Europa zelf is ook niet eensgezind namelijk volgens Politico veroorzaakte het telefoontje van Stubb en Støre met Poetin de grootste breuk tussen de Noordse landen sinds 2022.

Een energiebestand dat nooit bestond

Op 11 oktober kondigde Trump een "energiebestand" aan. Moskou noch Kyiv bevestigde het, en Zelensky noemde het nieuws voor hem. Vier dagen later hervatte Oekraïne de aanvallen op Russische raffinaderijen.

Kirishi staat volgens Oekraïense schatting voor ruim 6 procent van de Russische raffinagecapaciteit. Het Oekraïense leger meldt daarnaast een brandstoffabriek voor Iskander-raketten bij Sint-Petersburg te hebben geraakt. Andersom telde vice-energieminister Nekrasov tussen 2 en 8 november 128 Russische aanvallen op Oekraïense olie-, gas- en energielocaties.

Ruslands minister Lavrov noemt de Amerikaans-Russische dieseldeal intussen een succes, omdat de prijzen daardoor zouden dalen. Voor Europese automobilisten en transporteurs is dat een claim om wantrouwig over te zijn. Elke uitgeschakelde Russische raffinaderij haalt diesel weg van een markt die door Hormuz al krap is.

Iran is 'voorbij', de tankers vertrekken

Ook richting Iran spreekt Washington met twee stemmen. In een kort telefonisch interview met Reuters zei Trump maandag, na een gesprek met de Qatarese premier, dat Qatar en Saoedi-Arabië een vreedzame oplossing willen. De VS staat volgens hem klaar voor nieuwe aanvallen "als dat nodig is". Tegelijk liet hij merken geen haast te hebben en tevreden te zijn met de zeeblokkade.

Diezelfde maandag haalde het Amerikaanse leger volgens The Wall Street Journal tankvliegtuigen weg van RAF Mildenhall in Engeland, vanwege een Iraanse dreiging. Ze weken uit naar Duitsland. Op Mildenhall en het nabijgelegen Lakenheath geldt nu FPCON Charlie, een stand voor als een aanslag waarschijnlijk wordt geacht.

Het is de tweede Britse basis. Begin oktober werden B-1-bommenwerpers van RAF Fairford teruggetrokken na een vermoed, door Iran gesteund plan tegen Amerikaanse piloten. Iran ontkent dat. De luchtmacht spreekt van routineverplaatsingen.

Diplomatiek is het beeld hetzelfde. De Turkse inlichtingenchef Kalın zei dat Qatar volgende week vicepresident Vance en de Iraanse veiligheidschef Rezaei ontvangt. Israëlische media meldden dat Iran Hormuz zou heropenen in ruil voor 8 miljard dollar aan bevroren tegoeden.

Teheran ontkende beide via staatsmedia. Zolang de VS niet handelt binnen Irans zeven voorwaarden, is er niets gepland. Daartoe horen een einde aan de vijandelijkheden op alle fronten en het opheffen van de blokkade. Rezaei sprak dinsdag van "denkbeeldige gesprekken".

De omweg onder vuur

Wat "alle fronten" betekent, werd maandag zichtbaar in Saoedi-Arabië. De Oost-Westpijpleiding, die olie naar de Rode Zee brengt nu Hormuz grotendeels dicht is, werd opnieuw aangevallen. Volgens het energieministerie ging het om een beperkte brand, zonder gevolgen voor de doorvoer. Riyad noemde geen dader.

Kort daarna onderschepte de door Saoedi-Arabië geleide coalitie twee raketten op Riyad en één op het zuiden, en wees de Houthi's aan. Zondag liep de Aramco-toren in de hoofdstad lichte schade op door brokstukken. Het Houthi-persbureau Saba meldt Saoedische aanvallen op een gasinstallatie en een gebouw van de staatsoliemaatschappij in Sanaa.

Daarmee ligt ook de route onder vuur die het Hormuz-probleem moest omzeilen. Saoedi-Arabië wil volgens Trump vrede met Teheran, maar voert tegelijk een open oorlog met Irans bondgenoot in Jemen.

Het thuisfront kantelt

In Washington is de oorlog inmiddels een binnenlands probleem. De Republikeinen verloren bij de midterms van 3 november de controle over het Congres. In de AP-kiezerspeiling vond ongeveer 6 op de 10 kiezers militair ingrijpen tegen Iran de verkeerde beslissing. Vicepresident Vance wees de oorlog aan als oorzaak van het verlies.

De Republikein Thomas Massie diende maandag acht afzettingsartikelen in tegen minister van Defensie Hegseth. Drie daarvan gaan over oorlog voeren zonder toestemming van het Congres. Een stemming kan deze week volgen. Hegseth noemt de oorlog noodzakelijk en Iran "verwoest". Persbureau AP merkte op dat Iran nog steeds Amerikaanse bases en schepen raakt.

Ook in het Witte Huis schuift het team. Stephen Miller begon maandag als stafchef. Volgens Axios wil hij een hardere lijn tegen Iran. Wat dat betekent naast Trumps "geen haast", is nog niet te zeggen.

Dat verklaart mogelijk iets van de toon. Een president wiens oorlog net electoraal is afgestraft, heeft belang bij vredesnieuws, zeker als dat nieuws niet hoeft te worden bevestigd.

Washington meldt vooruitgang op twee fronten, maar wie aan tafel zit of er omheen staat, bevestigt die nergens.

Bronverantwoording

Dit artikel steunt op Reuters (via Al-Monitor, US News en ThePrint), AFP, AP, Meduza, Newsweek, Politico Europe en de Financial Times (beide via TASS), The Wall Street Journal (via Reuters en anderen), Anadolu, Mehr, Press TV en Al Jazeera.

Niet onafhankelijk geverifieerd: de uitspraken van anonieme Amerikaanse functionarissen over territoriale flexibiliteit, artikel 5-garanties en Europese deelname; de Kremlinbron over Poetins Donbas-doel; de Oekraïense schatting van Kirishi's aandeel in de Russische raffinage; Lavrovs claim over dalende dieselprijzen; de Iraanse rol bij de dreiging tegen Britse bases (op basis van WSJ-bronnen, door Iran ontkend); de claim van de Turkse inlichtingenchef over een ontmoeting in Doha en de Israëlische berichten over 8 miljard dollar, beide door Iran via staatsmedia ontkend; en de Houthi-claims via persbureau Saba. De bronnen van Politico en de FT zijn via TASS overgenomen; de originelen zijn niet ingezien.