Op één zondagmiddag, vanaf een Ierse golfbaan, vroeg de Amerikaanse president aan Oekraïne om Russische raffinaderijen met rust te laten, opperde hij dat de Verenigde Staten in Iran zouden kunnen blijven om de olie te houden, en voorspelde hij dat de benzineprijs zou instorten zodra de oorlog met Iran voorbij is. Diezelfde dag stelde Oman de enige vergadering uit waar de Golfstaten en Iran over heropening van de Straat van Hormuz zouden praten.

De pomp is het front geworden

De Amerikaanse dieselprijs bereikte vrijdag (11 september) een record van 6,06 dollar per gallon, volgens de daggemiddelden van de automobilistenorganisatie AAA. Een jaar geleden was dat 3,71 dollar (een stijging van ruim 60%) Benzine steeg sinds het begin van de oorlog met Iran eind februari met bijna veertig procent. Brent-olie ging vorige week voor het eerst sinds juli boven de honderd dollar en tikte 109 dollar aan.

In het maandrapport van het Internationaal Energieagentschap van 11 september staan beide oorlogen naast elkaar als oorzaak: de oorlog tussen de Verenigde Staten en Iran verhindert dat de scheepvaart door de Golf en de Rode Zee normaliseert, en daar bovenop komt de ontwrichting van het Russische raffinagesysteem, waar de export van olieproducten vrijwel tot stilstand is gekomen na geïntensiveerde Oekraïense droneaanvallen.

Europa voelt het inmiddels rechtstreeks. De gasprijs op de Nederlandse TTF-hub ging maandag voor het eerst sinds december 2022 boven de duizend dollar per duizend kubieke meter. In Duitsland stond de gemiddelde dieselprijs zaterdag op 2,56 euro per liter, volgens Bild in verband gebracht met de spanningen rond Bab al-Mandab.

Het meest sprekende cijfer komt uit de oorlogvoerende landen zelf. Rusland importeert inmiddels brandstof uit Zuid-Korea en Turkije omdat zijn eigen raffinaderijen onder vuur liggen. Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov erkent dat het wegvallen van Russische olieproducten de wereldmarkt raakt. In Kyiv zegt burgemeester Vitali Klitsjko dat de stad zich voorbereidt op brandstoftekorten omdat Rusland tankstations bestookt. Twee hoofdsteden in de rij voor benzine, en een Amerikaanse president die vraagt te stoppen omdat Amerikanen in de rij staan.

Drie schuldigen, geen eigenaar

Wat de prijs veroorzaakt, hangt af van wie je het vraagt, en wanneer.

Op 9 september zei Donald Trump dat de olieprijzen zouden kelderen zodra zijn oorlog met Iran voorbij is. Op 13 september zei hij dat de dieselprijs niet door het Midden-Oosten komt maar door Rusland en Oekraïne, en dat Volodymyr Zelensky moet stoppen met het uitschakelen van Russische diesel. Er zijn volgens Trump militaire doelen genoeg. Diezelfde middag voorspelde hij opnieuw dat de benzineprijs als een baksteen zou dalen als de oorlog met Iran eindigt. De prijs is dus tegelijk niet zijn oorlog en zal instorten als zijn oorlog ophoudt.

Aan Iraanse kant legt woordvoerder Esmaeil Baghaei de stijgende brandstofprijzen bij Washington. De onveiligheid in de Straat is volgens hem geen gevolg van Iraans optreden maar van Amerikaans-Israëlische oorlogvoering, waarvan de zeeblokkade slechts maar één vorm is. Iran verweert zich naar eigen zeggen zuiver defensief en houdt de Straat volledig onder controle.

Aan Russische kant zegt Peskov dat Moskou eerder ongerichte aanvallen vermeed, maar zijn aanpak veranderde nadat Oekraïne Russische economische en strategische infrastructuur begon te treffen. Drie hoofdrolspelers, drie aangewezen schuldigen, en dat is telkens de ander. Het IEA telt ze gewoon bij elkaar op.

De vergadering die niet doorging

Voor maandag 14 september stond in het Omaanse Salalah een regionaal overleg gepland over de Straat van Hormuz. Op de aankondiging van minister Badr al-Busaidi stonden acht vlaggen: Bahrein, Iran, Irak, Koeweit, Oman, Qatar, Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. Zondagavond kondigde hij het uitstel aan, "in het belang van consensus". Het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken spreekt van een verzoek van enkele regionale landen en een gezamenlijk besluit met Oman; een nieuwe datum volgt.

De kern van het geschil is concreet. Iran wil doorvaartgelden heffen. Bahrein liet weten met geen enkele Iraniër aan tafel te gaan en eist vrije doorvaart zonder heffingen of vergunningen. Het compromis dat in de maak was, is een Omaans juridisch kader waarin schepen vrijwillig kunnen bijdragen aan navigatieveiligheid en milieubescherming: geen tol, maar een dienst, en dus geen erkenning van soevereiniteit.

Aan die tafel zat de partij die de blokkade uitvoert niet. Volgens CNN, dat zich op drie bronnen beroept, hebben functionarissen van de regering-Trump de Golfstaten privé laten weten dat zij toekomstige gesprekken met Iran willen terugbrengen tot het nucleaire programma, en niet tot heropening van de zeestraat. Iraanse vertegenwoordigers lieten dezelfde regionale spelers weten dat zij pas over hun nucleaire programma willen praten als de kwestie van de Straat is opgelost. Het Iraanse persbureau Tasnim meldt dat Teheran Washington een lijst met voorwaarden heeft overhandigd en dat de Straat dicht blijft tot die zijn vervuld.

Daar zit de werkelijke patstelling. Beide partijen weigeren niet te onderhandelen — ze weigeren over hetzelfde te onderhandelen. Wie eerst mag bepalen waarover het gaat, heeft de uitkomst al half in handen.

Ondertussen loopt de teller door. Het Amerikaanse centrale commando meldde zondag dat inmiddels 101 koopvaardijschepen zijn omgeleid sinds de hervatting van de blokkade; in augustus waren dat er 55. De Revolutionaire Garde claimt een Amerikaanse MQ-1-drone boven de Straat te hebben neergehaald. Bij een treffer op een schip viel volgens Iraanse autoriteiten één dode. Trump houdt vol dat de toestand acceptabel is omdat de Amerikaanse marine tankers escorteert.

"Keep the oil"

Op diezelfde golfbaan introduceerde Trump een nieuw oorlogsdoel. De Verenigde Staten vertrekken uiteindelijk uit Iran, zei hij, tenzij ze besluiten te blijven en de olie te houden, zoals in Venezuela — verwijzend naar de Amerikaanse zet van augustus om zeggenschap te krijgen over een vijfde van de Venezolaanse oliereserves. De inkomsten daaruit hebben volgens hem de oorlog al vele malen terugbetaald.

Daarmee staan er vijf niet-samenvallende doelen naast elkaar: het voorkomen van een Iraanse kernwapen, economische ineenstorting van Iran, verandering van het bewind, vrije doorvaart, en nu bezit van de hulpbron. Trump zei verder alleen "de juiste deal" te willen sluiten en dat Iran constant belt om te onderhandelen, wat Teheran eerder heeft ontkend. Vier dagen eerder had hij gezegd dat een onderhandeling niet is waar hij naar kijkt.

Nieuwsmagazine Newsweek telde dat de president sinds eind februari minstens 23 keer heeft gezegd dat het conflict kort zou zijn, bijna voorbij of feitelijk gewonnen. De oorspronkelijke schatting was vier tot vijf weken waarin in realiteit de oorlog zijn zevende maand in gaat. De nieuwste voorspelling? De oorlog eindigt onmiddellijk na de verkiezingen van 3 november. Hiermee wordt al een doel vastgesteld tot na de midterms. 

De Poolse grens

In de nacht van zaterdag op zondag troffen Russische drones een tankstation bij de grensovergang Jahodyn-Dorohusk en daarna een passagierstrein op de lijn Kyiv-Warschau, op twee kilometer van Pools grondgebied. De Oekraïense spoorbeheerder stelt dat het doelwit heel goed een diplomatieke trein kan zijn geweest, die eerder dan gepland was vertrokken. De Estse minister van Buitenlandse Zaken Margus Tsahkna meldde zelf dat hij met een delegatie bij de grensovergang strandde.

Premier Donald Tusk noemde de escalatie na een veiligheidsberaad "een feit", waarschuwde dat de komende weken en maanden zeer intensief worden en sloot niet uit dat ook Pools grondgebied wordt geraakt. Hij wees specifiek op straalaangedreven langeafstandsdrones, die sneller zijn en moeilijker te onderscheppen. De Financial Times beschrijft het nieuwe Russische Geran-5-dronetype: tot zeshonderd kilometer per uur, een lading van negentig kilo, een bereik van duizend kilometer.

Moskou zegt een spoorlocatie te hebben getroffen die gebruikt wordt om militaire lading uit Europa te vervoeren. Dat is precies wat de grensovergangen zijn. Het is de aanvoerader voor westerse hulp. De Poolse grenswacht houdt er rekening mee dat de overgang tijdelijk dicht moet.

Hoe gespannen het randgebied is, bleek dezelfde dag in Litouwen, waar een NAVO-jager opsteeg voor wat een zwerm vogels bleek te zijn. Vilnius Airport lag 38 minuten stil.

Tafels zonder agenda

Voor het Oekraïense spoor stapelen de data zich op zonder dat er iets wordt afgesproken. Jared Kushner zei op de YES-conferentie in Kyiv dat Poetin tijdens de Moskouse gesprekken van 5 september zijn territoriale lijn heeft uitgetekend en dat de rest van de deal klaarligt als Oekraïne zich daarachter terugtrekt, maar dat Kyiv dat nu niet wil. Kyiv houdt vast aan een staakt-het-vuren op de huidige frontlijn plus westerse veiligheidsgaranties. Kushner riep beide partijen op voorbij het territoriale vraagstuk te kijken, naar economische ontwikkeling na de oorlog.

Andri Boedanov, sinds kort hoofd van het presidentiële bureau en voormalig chef van de militaire inlichtingendienst, zei dat een nieuwe trilaterale ronde in oktober mogelijk is. Het Kremlin sluit oktober evenmin uit, maar laat weten dat Poetin zijn delegatieleider nog moet aanwijzen en dat er geen pakket voorstellen is afgesproken. Sergej Lavrov zegt dat Rusland bereid is te praten maar de operatie niet staakt.

Daaromheen loopt een andere klok. De brandstofprijzen drukken op Amerikaanse kiezers die in november naar de stembus gaan. Precies in dat venster vraagt Washington aan Kyiv om zijn effectiefste drukmiddel op Moskou in te leveren, en aan de Golfstaten om over iets anders te praten dan over de zeestraat die dicht is.

Wat er wel is afgesproken

Op de BRICS-top in New Delhi, die zondag afliep, werd een slotverklaring van 140 paragrafen unaniem aangenomen. Over de oorlog in West-Azië staan er twee paragrafen in, zonder namen: diepe zorg, uiterste terughoudendheid, bescherming van burgers en civiele infrastructuur. Iran en de Verenigde Arabische Emiraten zitten inmiddels in hetzelfde blok, en Oekraïne — dat in de verklaringen van Kazan en Rio nog een eigen paragraaf had — komt in de tekst niet meer voor.

Volgens Peskov toonden zowel Xi Jinping als Narendra Modi zich bereid een rol te spelen in een Oekraïense regeling, en nam Poetin dat positief op; hij gaf hun naar eigen zeggen "aanvullende verduidelijking" van de situatie aan het front.

Dat is, alles bij elkaar, de stand van de afgelopen week. Er wordt over vergaderdata onderhandeld, over agendapunten, over de volgorde waarin onderwerpen aan bod komen, en over de vraag wie schuld draagt voor een prijs. Over die prijs zelf bestaat geen meningsverschil: hij staat op het bord bij het tankstation, en hij stijgt.

Bronnen in dit stuk: Al Jazeera, Reuters, AP, AFP, Kyiv Independent, CNN, Newsweek, TASS, Al Arabiya, Bild, Financial Times, Tasnim, IRNA/Mehr, AAA, IEA, CENTCOM. Uitspraken van Kremlin-, Iraanse en Oekraïense functionarissen zijn weergegeven als claims van die partijen. De voorwaardenlijst via Tasnim en de mededeling over het uitstel zijn niet onafhankelijk geverifieerd.