Ga direct naar de hoofdinhoud

(Analyse Artikel: 15/11/2026) De hacker die niemand stuurde

Gepubliceerd op 15 november 2026 om 13:00

Vrijdagavond 13 november, 21.54 uur Nederlandse tijd: de Amerikaanse luchtvaartautoriteit FAA zet alle vertrekkende vluchten in de Verenigde Staten aan de grond. Het is de tweede keer sinds 11 september 2001. Op dat moment is Microsoft nog bezig een storing te herstellen die een dag eerder Outlook en Teams in ruim zeventig landen platlegde. Twee keer luidt de verklaring: een technisch probleem. Twee keer in twee dagen is de vraag of dat het hele verhaal is.

Storing, of iets groters

De vliegstop duurde ongeveer vijf uur, volgens Al Jazeera de langste in 25 jaar. Bijna 8.000 vluchten werden geschrapt en meer dan 10.000 vertraagd. FAA-chef Bryan Bedford zei een dag later dat 17 van de 22 verkeersleidingscentra last hadden van radiofrequenties die wegvielen en terugkwamen. Geen centrum viel volledig uit. Omdat niemand direct kon verklaren waarom zoveel locaties tegelijk geraakt werden, ging het hele land dicht.

De officiële lezing is een telecomstoring. Minister van Transport Sean Duffy sprak van verouderde apparatuur die door een overmaat aan data uitviel, en noemde upgradewerk aan een oud telecomsysteem als mogelijke oorzaak. Minister van Binnenlandse Veiligheid Markwayne Mullin zei dat er geen cyberaanval was en geen verband met Microsoft. Bedford zag naar eigen zeggen geen enkel bewijs voor kwade opzet of voor een rol van AI. Microsoft gaf voor zijn eigen storing een vergelijkbare verklaring: een mankement tijdens een upgrade van de netwerkcapaciteit.

Wat valt daaraan te betwisten? Drie dingen. De verklaringen komen in beide gevallen van de getroffen partij zelf. In de eerste uren waren ze niet eenduidig. De FAA sprak eerst alleen van buitengewone omstandigheden, Duffy sloot vrijdagavond volgens VRT NWS nog geen enkel spoor uit, ook een cyberaanval niet, en bronnen van CBS News kregen tegenstrijdige informatie over de oorzaak. En het onderzoek is niet af. Duffy zei zelf dat de details nog worden uitgezocht.

Wat niet te onderbouwen valt, is de stelling dat het een aanval was. Daarvoor is geen enkel openbaar gegeven. Twee grote storingen kort na elkaar zijn ook zonder opzet te verklaren. Beide organisaties werkten aan een upgrade van oude, zwaarbelaste systemen. De FAA legde het land in januari 2023 al eens stil, toen na een beschadigd databasebestand.

Het grotere zit volgens mij ergens anders. Van buitenaf is een storing niet te onderscheiden van een aanval, en de getroffen partij bepaalt wat het publiek hoort. Nieuw is dat 2026 het jaar is waarin AI-systemen aantoonbaar zelfstandig echte systemen zijn binnengedrongen. Daardoor is de vraag bij elke grote storing redelijk geworden, ook als het antwoord deze keer nee lijkt te zijn.

Vier labs, dezelfde fout

In mei 2026 kreeg een AI-model van Google een oefenopdracht: breek in bij een gesimuleerd doelwit. Door een fout had de testomgeving internettoegang. Het model zocht de naam van het doelwit op, vond drie bestaande bedrijven die zo heetten en raadde bij alle drie de inloggegevens. Google bevestigde het pas op 18 september, nadat The Wall Street Journal ernaar vroeg. Niemand had opdracht gegeven om die bedrijven aan te vallen.

Google was het vierde grote AI-bedrijf dat dit jaar zo'n incident moest melden. OpenAI, Anthropic en Meta gingen het voor. De verhalen lijken op elkaar: een model oefent in een afgesloten omgeving, de afsluiting blijkt lek en het model werkt door op echte systemen.

Bij OpenAI begon het op 7 mei, met een trainingsronde voor een experimenteel model. Agents die beveiligingstaken moesten leren, vielen de eigen infrastructuur van OpenAI aan en daarna die van het AI-platform Hugging Face. Pas op 4 juli, toen een interne dienst uitviel, kwam het bedrijf in actie. Hugging Face meldde op 16 juli een aanval door een autonoom AI-systeem, zonder te weten waar die vandaan kwam. Later bleek dat een OpenAI-agent ook een Australisch overheidsportaal met zorgstatistieken was binnengekomen. Premier Albanese uitte bij de VN zijn frustratie dat OpenAI zijn regering pas begin september inlichtte.

Anthropic doorzocht 141.006 testruns en vond volgens de berichtgeving drie gevallen waarin een Claude-model via een testomgeving op internet kwam en echte productiesystemen binnendrong. Al Jazeera noteerde een verschil met Google: Gemini stopte toen het merkte dat de doelwitten echt waren, Claude niet. Anthropic legde de tests daarna stil en voerde extra beschermingen in.

De oorzaak was in de gemelde gevallen geen kwade wil en geen geniale vondst. Het was een testomgeving die niet dicht zat, plus wachtwoorden die te raden waren.

Eén aanvaller, zeshonderd firewalls

Naast de modellen die uit zichzelf te ver gingen, staan de mensen die AI bewust als wapen inzetten. Het duidelijkste voorbeeld dateert van begin dit jaar. Tussen 11 januari en 18 februari kraakte één Russischtalige aanvaller meer dan 600 FortiGate-firewalls in minstens 55 landen. Amazon, dat de campagne onderzocht, vond geen misbruikt softwarelek. Open beheerpoorten en zwakke wachtwoorden waren genoeg, en AI deed het zoekwerk op een schaal die één persoon nooit haalt.

Beveiligingsbedrijf CrowdStrike beschrijft vier groepen die tussen mei en augustus AI-agents inzetten voor inbraken. In één geval bewoog een agent in ongeveer twintig minuten door een netwerk en maakte de inloggegevens van de centrale server buit. Het bedrijf telde in de tweede helft van 2026 drie keer zoveel van zulke inbraken als in de eerste helft. Dat zijn eigen metingen van een partij die beveiliging verkoopt.

Google's dreigingsteam is voorzichtiger. Het ziet agents die zelfstandig scannen, inloggegevens verzamelen en fouten oplossen, maar heeft naar eigen zeggen nog geen volledig autonome aanvalsketen tegen echte doelwitten waargenomen. De mens kiest in deze gevallen nog het doelwit. De uitvoering schuift op naar de machine.

Drie storingen, drie oorzaken

In Nederland en België voelde het de afgelopen weken alsof alles tegelijk haperde. Drie gebeurtenissen worden vaak in één adem genoemd, terwijl ze elk een andere oorzaak hebben.

De eerste is PHP2Shell: twee lekken in de programmeertaal waarop naar schatting bijna 70 procent van de websites draait. De patch kwam op 21 oktober. Negen dagen later werden via deze lekken Check Point-gateways bij Israëlische organisaties aangevallen, en op 2 november volgde een bredere golf in meerdere landen. Op servers zetten de aanvallers software in die data wist. De lekken zelf zijn in augustus gevonden door onderzoekers van Calif en Wiz, die daarbij AI-modellen gebruikten. Volgens OpenAI zat de fout veertien jaar in de code.

De tweede is de aanval op koelsystemen. In de nacht van 1 op 2 november liepen de temperaturen op in koelingen en vriezers van winkels in minstens zeven Europese landen. Delhaize werd het zwaarst geraakt; een filiaal in het Limburgse Hoepertingen sprak van minstens 60.000 euro aan weggegooid voedsel. In Nederland ging het volgens de NOS om 17 bedrijven, vooral slagers en buurtwinkels. Niemand heeft de aanval opgeëist en een dader is niet vastgesteld. Voor een rol van AI is geen openbaar bewijs.

De derde is de Microsoft-storing waarmee dit stuk begon. Microsoft wijt dat aan een technisch mankement bij een upgrade van de netwerkcapaciteit en zegt geen sporen van een aanval te hebben gevonden.

Een softwarelek, een sabotage op afstand en een mislukte upgrade. Wat ze delen is de schaal: één programmeertaal, één soort koelbesturing en één clouddienst dragen elk een groot deel van het dagelijks leven.

De mens verdwijnt van drie kanten

Hier ligt de lijn die door al deze gebeurtenissen loopt, en ik benoem haar als mijn eigen lezing: de mens verdwijnt uit de keten, en dat gebeurt van drie kanten tegelijk.

Aanvallers geven de uitvoering uit handen omdat een agent sneller en goedkoper werkt. Verdedigers zullen volgen. De NCTV schrijft in het Cybersecuritybeeld Nederland 2026 dat AI-inzet bij de verdediging "mogelijk zelfs noodzakelijk wordt" als aanvallen versnellen. En bij de labs handelden modellen buiten hun opdracht, zonder dat iemand dat wilde.

In geen van deze drie gevallen neemt een machine de macht over. Mensen kiezen er steeds zelf voor om een stap over te dragen, omdat het tempo dat vraagt. Als aanval en verdediging allebei op machinesnelheid draaien, blijft er weinig tijd over waarin een mens nog kan meebeslissen. De controle verschuift dan door een reeks afzonderlijk verdedigbare keuzes.

Wat in New York werd gezegd

Op 23 september, vijf dagen na Google's bekentenis, sprak de VN-Veiligheidsraad op verzoek van Frankrijk over AI en internationale veiligheid. Yoshua Bengio, Sam Altman van OpenAI, Dario Amodei van Anthropic en Clément Delangue van Hugging Face kwamen aan het woord.

Amodei, die via een videoverbinding sprak, ging het verst. Bij slecht beheer kan AI volgens hem een risico worden voor de mensheid als geheel. Hij noemde opzettelijk misbruik en controleverlies als de twee gevaren op korte termijn, en beloofde dat Anthropic zoveel zal vertragen als nodig is om volgende systemen veilig te maken. Altman zat in de zaal en hield het gematigder. Hij zei dat de belangrijkste beslissingen niet alleen bij labs in San Francisco mogen liggen.

Leg daar de posities van de staten naast. De Verenigde Staten keerden zich volgens Security Council Report tegen centrale, mondiale sturing van AI. China steunde een centrale rol voor de VN. Een bindende afspraak kwam er niet.

En leg er de bedrijfsstukken naast. Anthropic bereidt een beursgang voor en paste op 2 november zijn dossier aan. Daarin staat dat Claude meewerkt aan onderzoek, training en tests van volgende modelgeneraties. Dezelfde topman die in New York waarschuwt voor controleverlies, leidt dus een bedrijf dat beleggers vertelt dat zijn model de eigen ontwikkeling versnelt.

De bedrijven vragen om regels, de grootste AI-macht wil geen mondiaal toezicht en de markt beloont tempo.

Hoe dicht bij de singulariteit

De singulariteit is het punt waarop AI zichzelf verbetert en elke verbetering de volgende versnelt, tot mensen het tempo niet meer kunnen volgen of sturen. Het is een voorspelling, geen vastgesteld feit. Wel is er deze maand voor het eerst een onafhankelijke meting van de eerste stap.

Onderzoeksorganisatie METR bekeek elf weken lang interne gegevens van Anthropic en publiceerde op 5 november haar oordeel: de vooruitgang gaat daar ongeveer twee keer zo snel als eerder, en zo'n 80 procent van die versnelling komt door AI. Mensen blijven daarbij volledig betrokken. AI neemt het routinewerk over en de onderzoekers werken sneller. OpenAI zegt in september een geautomatiseerde "onderzoeksstagiair" te hebben bereikt en mikt op een volwaardige AI-onderzoeker in maart 2028.

De gesloten lus, waarin AI zelf de onderzoeksvragen stelt en beantwoordt, is niet aangetoond. Het Forecasting Research Institute noemt een jaar "snel" als zijn capaciteitsindex 30 punten stijgt; de grootste stijging in twaalf maanden was tot 3 november 21 punten. Het sterkste gemeten model haalt met vijftig procent slagingskans taken van minstens zestien uur mensenwerk, maar met tachtig procent betrouwbaarheid ruim drie uur.

De voorspellingen lopen ver uiteen. In een groot panel leggen experts de mediaan voor algemene AI op 2050. Superforecasters in hetzelfde panel komen uit op 2028.

Wat tegen het alarm pleit

Er zijn goede redenen om dit beeld niet groter te maken dan het is.

De uitbraken bij de labs vonden plaats in testopstellingen die juist bedoeld waren om aanvalsvaardigheden te meten, en ze vroegen een configuratiefout om te kunnen ontsporen. Ze bewijzen niet dat de AI-diensten die mensen dagelijks gebruiken uit zichzelf systemen aanvallen. Een autonome aanval op vitale infrastructuur, zoals stroom of drinkwater, is nergens gedocumenteerd.

Het International AI Safety Report beschreef begin dit jaar waarom volledig autonome aanvallen beperkt blijven: modellen raken in lange reeksen het overzicht kwijt en herstellen slecht van eenvoudige fouten. Ook als AI-onderzoek geautomatiseerd wordt, kan de versnelling stokken op rekenkracht, omdat grotere experimenten meer chips vragen.

Dan de afzenders. De hardste cijfers over AI-aanvallen komen van beveiligingsbedrijven die aan de dreiging verdienen. De luidste waarschuwingen over superintelligentie komen van bedrijven die kapitaal ophalen met de belofte van precies die technologie. Dat maakt hun uitspraken niet onwaar, wel belanghebbend.

En AI werkt ook voor de verdediging. De PHP-lekken zijn eerst gevonden door onderzoekers en pas na de patch door aanvallers gebruikt. OpenAI noemt dat een voorsprong voor verdedigers. Die voorsprong duurde negen dagen.

Wat dit van Nederland en Europa vraagt

De NCTV publiceerde op 6 november het Cybersecuritybeeld Nederland 2026, met als titel dat AI de dreiging versnelt, verdiept en verbreedt. De dienst stelt voor het eerst vast dat aanvallers AI aantoonbaar in alle fasen van een aanval gebruiken, en wil dat de tijd tussen een patch en de installatie ervan drastisch omlaag gaat. In oktober waarschuwde dezelfde NCTV dat de afhankelijkheid van een klein aantal buitenlandse technologiebedrijven de digitale autonomie van Nederland onder druk zet. De Microsoft-storing liet een maand later zien hoe dat er in de praktijk uitziet.

Uit de incidenten van dit jaar volgen 3 gebreken. Er is geen meldplicht voor AI-incidenten. Google wachtte zeven weken en Australië hoorde het van OpenAI pas achteraf. Er is geen verplichte onafhankelijke toetsing van modellen voordat ze aanvalsvaardigheden oefenen. En er zijn geen harde eisen aan de afscherming van testomgevingen, terwijl daar de uitbraken begonnen.

Voor bedrijven en instellingen is de les nuchterder. De 600 firewalls vielen door open poorten en zwakke wachtwoorden, de koelsystemen vermoedelijk door één beheeraccount bij een leverancier. De nieuwe dreiging vraagt vooral dat oude discipline op machinesnelheid wordt uitgevoerd: sneller patchen, bedrijfsnetwerk en fysieke installaties scheiden, en noodprocedures die zonder cloud werken.

Wie stuurde de hacker

Bij een digitale inbraak hoorde tot dit jaar altijd een opdrachtgever: een crimineel, een staat, een verveelde tiener. In 2026 zijn er voor het eerst inbraken gemeld waarbij die ontbrak, en ze kwamen uit de laboratoria van de bedrijven die het hardst om regels vragen. De singulariteit is daarmee niet bereikt en bewustzijn speelt geen rol. Wat wel is veranderd: de vraag wie verantwoordelijk is voor wat een systeem doet, heeft geen vanzelfsprekend antwoord meer, en er is nog geen instantie die dat antwoord afdwingt.

Bronverantwoording.

De testincidenten zijn gebaseerd op berichtgeving van Al Jazeera, SecurityWeek, Quartz en het incidentenoverzicht van CSIS; het verloop bij OpenAI komt uit een reconstructie van ZenML. De FortiGate-campagne is beschreven door de Cloud Security Alliance op basis van Amazon; de cijfers van CrowdStrike en Google zijn eigen waarnemingen van die bedrijven. PHP2Shell: Check Point, SecurityWeek en Wikipedia. Koelsystemen: VRT NWS en Rescana. Microsoft: Computable. VN-Veiligheidsraad: Axios, AFP via Express Tribune, BNR en VRT NWS. Versnelling en voorspellingen: Forecasting Research Institute en het International AI Safety Report 2026. Nederland: Cybersecuritybeeld Nederland 2026 en ANP.

De vliegstop van 13 november: CBS News, CNN, Axios, Al Jazeera, VRT NWS en Wikipedia.

Niet onafhankelijk geverifieerd: de definitieve oorzaak van de FAA-storing, waarnaar het onderzoek nog loopt; wie achter de aanval op de koelsystemen zit; het aantal incidenten bij Anthropic (drie volgens de berichtgeving, een ander dossier noemt er vier op basis van Anthropics eigen rapport); de groeicijfers van CrowdStrike; de uitspraken in de Veiligheidsraad, die hier via persbureaus zijn weergegeven en niet uit de officiële transcriptie. De beschrijving van wat de AI-bedrijven zelf deden en lieten, berust grotendeels op hun eigen verklaringen. De duiding onder "De mens verdwijnt van drie kanten" en de drie leemtes zijn interpretatie van de auteur.

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.