Ga direct naar de hoofdinhoud

Een Andere Kijk (Deel 2): Controversiële Symboliek: De Openingsceremonie van de Olympische Spelen 2024 Onder Vuur

Gepubliceerd op 6 augustus 2024 om 13:43

Een Andere Kijk biedt artikelen die anders zijn dan u gewend bent van Het Alternatieve Geluid. Ze gaan over maatschappelijke en religieuze kwesties en andere thema's die met onze samenleving en de wereld verbonden zijn. Ze nodigen u uit om met een nieuwe blik naar een onderwerp te kijken en uw perspectief te verruimen.

Vrijdagavond 26 juli 2024, Parijs.

Het regent op de Debilly-loopbrug, recht tegenover de Eiffeltoren. Aan een lange tafel staan dansers, drag-artiesten en modellen opgesteld. In het midden staat dj Barbara Butch met een zilveren hoofdtooi die oplicht als een stralenkrans. Even later verschijnt zanger Philippe Katerine, blauw geschilderd, op een schaal tussen fruit en bloemen. De ceremonie is nog niet voorbij als er op sociale media al een schermafbeelding rondgaat, naast een reproductie van Leonardo da Vinci's Het Laatste Avondmaal.

Wat er te zien was

De openingsceremonie van de Olympische Spelen van Parijs brak met de traditie. De ceremonie vond niet plaats in een stadion maar op en langs de Seine, als een reeks tableaus die de geschiedenis en cultuur van Frankrijk moesten verbeelden. Drie scènes zorgden voor de meeste ophef.

De eerste was het tafeltafereel, door de organisatie Festivité genoemd. De tweede was een ruiter op een zilveren mechanisch paard die over de rivier galoppeerde met de olympische vlag. De derde speelde zich af bij de Conciergerie, de plek waar Marie-Antoinette in 1793 gevangenzat voordat zij werd onthoofd. Uit de ramen kwamen figuren in het rood, zingend met hun hoofd onder de arm, terwijl de Franse metalband Gojira een revolutielied speelde.

Afzonderlijk zijn het artistieke keuzes. Samen vormden ze voor een deel van het wereldpubliek een patroon.

De reacties

De kritiek kwam snel en uit verschillende hoeken. De Franse Bisschoppenconferentie betreurde scènes van spot met het christendom. Conservatieve commentatoren in Europa en de Verenigde Staten spraken van een aanval op christelijke waarden. Op sociale media viel het woord "satanisch" duizenden keren. Een week later liet ook het Vaticaan weten bedroefd te zijn over wat het als een belediging van christenen en andere gelovigen zag.

Artistiek directeur Thomas Jolly ontkende dat Het Laatste Avondmaal zijn inspiratiebron was. Volgens hem moest het tafereel een groot heidens feest verbeelden, verbonden met de goden van de Olympus, met Katerine als Dionysus, de Griekse god van wijn en feest. Het doel was volgens Jolly niet om te choqueren, maar om diversiteit en verdraagzaamheid te vieren. Woordvoerder Anne Descamps van de organisatie bood excuses aan aan iedereen die zich gekwetst voelde, en benadrukte dat er nooit de intentie was geweest een religieuze groep te kwetsen.

Ook de makers kregen steun. Kunsthistorici en commentatoren wezen op Het feest der goden van de Nederlandse schilder Jan van Bijlert uit de zeventiende eeuw. Ook daarop zit een gezelschap aan een lange tafel, met een figuur met stralenkrans in het midden en een liggende Dionysus op de voorgrond. Die vergelijking maakt Jolly's uitleg aannemelijker. Ze verklaart alleen niet waarom zoveel kijkers onmiddellijk aan Da Vinci dachten.

Daar ligt de kern van deze kwestie. De makers en hun critici keken naar hetzelfde beeld, maar lazen het vanuit een andere canon: de een vanuit de Griekse mythologie, de ander vanuit de Bijbel.

Het paard op de Seine

Hetzelfde gebeurde bij de zilveren ruiter. Volgens de organisatie verwees de gemaskerde figuur naar Sequana, de godin van de Seine, en naar de olympische eenheid. Voor veel critici lag een andere lezing voor de hand: een van de vier ruiters uit Openbaring 6.

Wie die lezing volgt, moet wel nauwkeurig zijn. De eerste ruiter uit Openbaring zit op een wit paard en staat voor verovering. Sommige uitleggers zien daar ook misleiding in. De vierde ruiter zit op een vaal paard, en zijn naam is de Dood (Openbaring 6:8). De zilvergrijze kleur van het paard in Parijs deed velen aan dat vale paard denken, anderen aan de witte ruiter. Dat er twee bijbelse verklaringen tegelijk rondgingen, zegt al iets. De interpretatie kwam minstens zo sterk van de kijker als van het beeld.

Toch is de vraag niet onzinnig. In een ceremonie die ruim van te voren is voorbereid, en waarin elk tableau tot in detail is uitgedacht, is "toeval" voor veel mensen geen bevredigend antwoord.

Marie-Antoinette en de rode rook

De scène bij de Conciergerie had een duidelijke historische verankering: de Franse Revolutie en de onthoofding van de koningin. Voor Fransen hoort dat bij het nationale verhaal, hoe gewelddadig ook. Voor kijkers buiten Frankrijk zagen de rode rook, de heavymetal en de hoofdloze zangeressen er vooral duister uit. Juist die combinatie, direct na het tafeltafereel, gaf het "satanische" verhaal brandstof.

Waarom de bijbelse lezing aanslaat

Zelfs wie Jolly's uitleg gelooft, moet erkennen dat Het Laatste Avondmaal een van de bekendste afbeeldingen ter wereld is. Het schilderij verbeeldt de laatste maaltijd van Jezus met zijn discipelen voor zijn kruisiging, en voor honderden miljoenen christenen is dat moment heilig. Een lange tafel met een centrale figuur met stralenkrans roept dat beeld op, wat de bedoeling ook was.

Hier begint mijn eigen interpretatie. Een regisseur die voor een wereldpubliek werkt, weet dat. Dan blijven er twee mogelijkheden over. Of de associatie werd bewust opgezocht om te prikkelen en aandacht te trekken, of ze werd onderschat. Geen van beide spreekt de critici helemaal tegen. In het ene geval was er sprake van provocatie, in het andere van onverschilligheid tegenover wat dit beeld voor gelovigen betekent.

Er is ook een tegenargument dat serieus genomen moet worden. Kunstenaars citeren, parodiëren en herinterpreteren al eeuwenlang religieuze beelden, ook Het Laatste Avondmaal zelf. Een vrije samenleving laat dat toe. Daar komt bij dat een deel van de ophef werd aangewakkerd door accounts die de scène zo scherp mogelijk framden, en dat er tegelijk een golf van online intimidatie op de betrokken artiesten neerkwam. De boosheid was echt, maar ze werd ook versterkt.

Symbolen als taal van het spektakel

Grote shows werken al lang met symboliek. Een bekend voorbeeld is de videoclip van Katy Perry's Dark Horse uit 2014, die vol zit met Egyptische en esoterische beelden. Ook daar ontstond ophef. Er was een scène waarin een man met een hanger met het woord "Allah" in rook opgaat. Na een petitie van moslims werd die scène aangepast. Dat voorbeeld laat zien dat symbolen een eigen leven gaan leiden zodra ze worden uitgezonden, en dat makers soms moeten erkennen dat hun beeld anders aankomt dan bedoeld.

Symbolen geven een optreden diepte en mystiek. Ze vertellen een verhaal zonder woorden. Juist daardoor heeft de maker geen controle over hoe ze worden gelezen.

Crowley en de occulte draad

Wie de ophef rond Parijs volgde, kwam al snel een oudere naam tegen: Aleister Crowley (1875-1947). De Britse occultist en schrijver werd bekend door zijn esoterische leer en zijn motto "Do what thou wilt shall be the whole of the Law". Zijn invloed op de popcultuur is aantoonbaar. Hij staat op de hoes van Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band van The Beatles. Jimmy Page van Led Zeppelin kocht Crowleys voormalige huis aan Loch Ness. David Bowie noemde hem bij naam in een van zijn nummers. Symbolen als het pentagram en het oog van Horus duiken nog altijd op in muziekvideo's, mode en kunst, vaak om rebellie of mystiek uit te stralen.

Een stap verder gaan de theorieën over geheime genootschappen, zoals de Illuminati en de vrijmetselarij, die achter de schermen wereldgebeurtenissen zouden sturen. Hier is een onderscheid nodig. De vrijmetselarij bestaat en heeft historisch invloedrijke leden gehad. De Beierse Illuminati bestonden ook, maar werden in 1785 verboden en ontbonden. Dat zulke groepen vandaag een gecoördineerde agenda uitvoeren via evenementen als de Olympische Spelen, is een theorie waarvoor geen controleerbaar bewijs bestaat. Wie de ceremonie als bewijs van zo'n agenda leest, gebruikt het beeld als bevestiging van een overtuiging die er al was.

Waarom we betekenis zoeken

Dat neemt niet weg dat de behoefte aan duiding begrijpelijk is. De zomer van 2024 viel in een periode van oorlog in Oekraïne en Gaza, polarisatie en wantrouwen tegenover instituties. In zo'n tijd zoeken mensen een diepere betekenis achter wat ze zien, zeker als het beelden zijn die raken aan hun geloof. De Bijbel biedt een kader waarin chaos betekenis krijgt, en de Openbaring is daarvan het sterkste voorbeeld.

De ceremonie in Parijs laat zien dat het christelijke beeldrepertoire in een sterk geseculariseerd Europa nog altijd de gedeelde taal is waarin miljoenen mensen kijken. Een regisseur kon het heidense Griekenland bedoelen, toch zag de wereld een avondmaal. Of het nu provocatie was of artistieke expressie: wie op het grootste podium ter wereld met beladen beelden speelt, bepaalt zelf niet meer wat ze betekenen.

Bronverantwoording:

dit artikel gaat uit van de openingsceremonie van 26 juli 2024 en de reacties daarop: de verklaring van de Franse Bisschoppenconferentie (27 juli 2024), de toelichting van artistiek directeur Thomas Jolly in de Franse media (28 juli 2024), de excuses van Paris 2024-woordvoerder Anne Descamps (28 juli 2024) en de verklaring van de Heilige Stoel (3 augustus 2024). De bijbelse verwijzingen komen uit Openbaring 6:1-8. Lezingen als "satanisch" of "apocalyptisch" zijn weergegeven als interpretaties van critici, niet als vastgestelde bedoelingen van de makers. 

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.