Op 22 januari 2003 kreeg Donald Rumsfeld in Washington de vraag wat hij vond van het Franse en Duitse verzet tegen een oorlog met Irak. De Amerikaanse minister van Defensie wuifde het weg: wie bij Europa aan Frankrijk en Duitsland dacht, keek volgens hem naar 'het oude Europa'. Het nieuwe Europa lag oostelijker en ging wel mee. Acht dagen later steunden acht Europese regeringsleiders Washington in een open brief. Weer zeven weken later begon de invasie. In die paar weken viel Europa uiteen in twee kampen. Geen van beide kon zonder de Verenigde Staten.
De man die het oude Europa wegzette, had zes jaar eerder zijn naam gezet onder de oprichtingsverklaring van het Project for the New American Century (PNAC). Wie wil begrijpen waarom Europa in 2026 nog altijd worstelt met zijn plek tussen Washington, Moskou en de rest van de wereld, komt vroeg of laat bij die kleine denktank uit.
Een kleine denktank met een groot adresboek
Het PNAC werd in het voorjaar van 1997 opgericht door William Kristol, hoofdredacteur van het conservatieve weekblad The Weekly Standard, en de historicus Robert Kagan. Het was formeel een educatieve non-profit met een bescheiden staf. Zijn kracht zat in de handtekeningen.
De Statement of Principles van juni 1997 vroeg om een flinke verhoging van de defensie-uitgaven, nauwere banden met democratische bondgenoten, confrontatie met regimes die vijandig stonden tegenover Amerikaanse belangen en waarden, en aanvaarding van wat de opstellers de unieke Amerikaanse verantwoordelijkheid voor de wereldorde noemden. Het model was expliciet: een 'Reaganiaanse' politiek van militaire kracht en morele helderheid. Onder de ondertekenaars stonden Dick Cheney, Donald Rumsfeld, Paul Wolfowitz, Lewis Libby, Zalmay Khalilzad, Elliott Abrams, Jeb Bush en Francis Fukuyama.
De ideeën waren niet nieuw. In 1992 lekte een conceptversie van de Defense Planning Guidance uit, opgesteld onder verantwoordelijkheid van Wolfowitz op het Pentagon. Kern: na de val van de Sovjet-Unie moesten de Verenigde Staten voorkomen dat er opnieuw een rivaliserende grootmacht opkwam. Na publieke ophef werd de tekst afgezwakt. Het PNAC gaf die gedachte vijf jaar later een eigen podium.
Twee documenten maakten de denktank berucht. Op 26 januari 1998 schreef het PNAC president Bill Clinton een open brief: de inperking van Irak werkte niet meer, Saddam Hussein moest van de macht worden verwijderd, en Washington kon daarbij niet blijven wachten op eensgezindheid in de VN-Veiligheidsraad. Onder de achttien ondertekenaars stonden Rumsfeld, Wolfowitz, John Bolton, Richard Perle, Robert Zoellick en Richard Armitage.
In september 2000, vlak voor de presidentsverkiezingen, volgde het rapport Rebuilding America's Defenses, zo'n negentig pagina's. Het pleitte voor hogere defensie-uitgaven, een permanente militaire aanwezigheid in sleutelregio's, raketverdediging en een ingrijpende modernisering van de strijdkrachten. Eén zin uit dat rapport heeft een eigen leven gekregen: die modernisering zou waarschijnlijk traag verlopen, tenzij zich een catastrofale, katalyserende gebeurtenis voordeed, 'zoals een nieuw Pearl Harbor'.
Na 11 september 2001 is die zin talloze keren aangehaald als bewijs dat de aanslagen voorzien of gewenst waren. Dat bewijs levert de tekst niet. Hij gaat over het tempo van militaire hervorming. Wat de zin wel laat zien, is een denkwijze: grote beleidsomslagen vragen om een schok, en wie zijn plannen klaar heeft liggen, kan die schok benutten.
Van briefhoofd naar regering
Toen George W. Bush in januari 2001 aantrad, verhuisden veel PNAC-namen naar de macht. Cheney werd vicepresident, met Libby als stafchef. Rumsfeld werd minister van Defensie, Wolfowitz zijn plaatsvervanger. Bolton, Abrams, Armitage, Zoellick en Khalilzad kregen belangrijke posten bij Buitenlandse Zaken, de Nationale Veiligheidsraad en in de diplomatie.
Dat betekende nog geen PNAC-beleid. Bush had campagne gevoerd met de belofte van een 'bescheiden' buitenlandse politiek en zich afgezet tegen nation building. De eerste maanden van zijn presidentschap draaiden om belastingverlaging en raketverdediging, niet om Irak.
De aanslagen van 11 september veranderden dat. Op 20 september 2001 schreef het PNAC Bush een nieuwe brief: de oorlog tegen het terrorisme moest breder worden dan Al-Qaeda, en Saddam Hussein moest weg, ook als er geen direct verband met de aanslagen werd aangetoond. In januari 2002 sprak Bush van een 'as van het kwaad'. In september 2002 legde de Nationale Veiligheidsstrategie de doctrine van de preventieve aanval vast: de Verenigde Staten zouden niet wachten tot een dreiging zich volledig had gevormd.
Het is nuttig hier twee oorlogen uit elkaar te halen. De invasie van Afghanistan in oktober 2001 was geen typisch PNAC-project. De NAVO riep op 12 september 2001 voor het eerst in haar geschiedenis artikel 5 in, en de oorlog had brede internationale steun, ook in Europa. Irak was anders. Daar lag een plan dat al sinds 1998 op papier stond, en een groep mensen die nu in de positie was om het uit te voeren.
Wat het kostte
De rechtvaardiging voor de Irak-oorlog hield geen stand. De Iraq Survey Group concludeerde in 2004 dat Irak geen voorraden massavernietigingswapens had. De beelden uit Abu Ghraib, de detentie zonder proces in Guantánamo en de geheime CIA-gevangenissen, ook op Europese bodem, ondergroeven het morele verhaal waarmee de oorlog was verkocht.
In Irak volgden een opstand, een sektarische burgeroorlog en uiteindelijk de opkomst van Islamitische Staat, die voortkwam uit Al-Qaeda in Irak. In Afghanistan keerden de Taliban in augustus 2021 terug aan de macht, twintig jaar na hun verdrijving.
Het Costs of War-project van Brown University schatte in 2021 dat de oorlogen na 9/11 direct aan zo'n 900.000 mensen het leven kostten en de Verenigde Staten rond de 8 biljoen dollar kostten. Indirecte doden door ziekte, ontheemding en ingestorte voorzieningen komen daar nog bij.
Het PNAC zelf hield het niet lang vol. In 2006 meldden Amerikaanse media dat de organisatie nauwelijks nog actief was en sloot. Kristol en Kagan richtten in 2009 een opvolger op, het Foreign Policy Initiative, dat in 2017 ophield. Fukuyama, een van de oorspronkelijke ondertekenaars, nam in 2006 publiekelijk afstand van het neoconservatisme dat hij mee had vormgegeven.
De denktank leefde negen jaar. De Amerikaanse eeuw die hij beloofde, haalde niet eens de eerste tien.
Twee Europa's
Europa reageerde verdeeld, en die verdeeldheid liep dwars door de regeringen heen, niet door de bevolkingen. Het Verenigd Koninkrijk van Tony Blair, het Spanje van José María Aznar, het Italië van Silvio Berlusconi, Polen, Denemarken en Portugal steunden de oorlog. Ook Nederland gaf onder het kabinet-Balkenende politieke steun, zonder deel te nemen aan de invasie zelf. Later stuurde Nederland wel troepen naar de Iraakse provincie Al-Muthanna.
Frankrijk, Duitsland en België verzetten zich. Gerhard Schröder had zijn verkiezingscampagne van 2002 deels op dat verzet gebouwd. De Franse minister Dominique de Villepin hield in februari 2003 in de Veiligheidsraad een toespraak tegen de oorlog die met applaus werd ontvangen, wat daar zelden gebeurt. Dezelfde maand blokkeerden Frankrijk, Duitsland en België een tijd lang NAVO-planning voor de verdediging van Turkije, omdat ze dat zagen als een stap richting oorlog.
De bevolkingen waren minder verdeeld dan hun regeringen. Op 15 februari 2003 gingen in Europese steden miljoenen mensen de straat op, met de grootste demonstraties in Londen, Rome en Madrid: juist de hoofdsteden van regeringen die de oorlog steunden. In Spanje volgde een jaar later de rekening. Na de bomaanslagen in Madrid op 11 maart 2004 verloor Aznars partij de verkiezingen en trok de nieuwe premier Zapatero de Spaanse troepen terug.
In Nederland kwam de vraag pas later echt op tafel. De Commissie-Davids concludeerde in januari 2010 dat het militaire optreden tegen Irak geen deugdelijk volkenrechtelijk mandaat had. Het kabinet had steun gegeven aan een oorlog waarvan de juridische basis niet klopte.
Mars, Venus en de rekening
Robert Kagan, medeoprichter van het PNAC, schreef in 2002 een essay dat in 2003 als boek verscheen en in Europa veel stof deed opwaaien. Zijn bekendste beeld: Amerikanen komen van Mars, Europeanen van Venus. Europa kon zich volgens hem een wereld van regels, verdragen en onderhandelingen permitteren, omdat Amerikaanse militaire macht die wereld beschermde.
Europese lezers vonden dat neerbuigend. Het ongemakkelijke is dat Kagan op één punt gelijk kreeg. Hier ligt de kern van wat het PNAC voor Europa betekende: Europa verzette zich tegen de inhoud van het project, maar nooit tegen de afhankelijkheid die het project mogelijk maakte.
Parijs en Berlijn konden 'nee' zeggen tegen Irak, maar ze bouwden daarna geen eigen veiligheidsstructuur die dat 'nee' gewicht gaf. De Europese defensieplannen van eind jaren negentig bleven grotendeels papier. Warschau en Londen zeiden 'ja', in de verwachting dat loyaliteit zou worden beloond met blijvende Amerikaanse bescherming. Beide kampen rekenden uiteindelijk op hetzelfde: dat Washington er zou blijven.
Wat Europa erfde
De erfenis van die jaren is in Europa op meerdere plekken terug te vinden. Een deel is vast te stellen, een deel is interpretatie.
Terreur en instabiliteit aan de randen. De daders van de aanslagen in Madrid (2004) en Londen (2005) verwezen zelf naar de oorlogen in Irak en Afghanistan. Islamitische Staat, voortgekomen uit de chaos in Irak, eiste later de aanslagen in Parijs (2015) en Brussel (2016) op. Dat is vastgesteld.
Migratie. De vluchtelingenstroom van 2015 kwam grotendeels uit Syrië, Irak en Afghanistan. Hier is voorzichtigheid nodig: de Syrische oorlog begon als binnenlandse opstand tegen Assad en had eigen oorzaken. Dat de ontwrichting van Irak de opkomst van IS mogelijk maakte en daarmee de Syrische oorlog verergerde, is wel breed onderbouwd.
Geloofwaardigheid. De oorlog zonder VN-mandaat gaf andere grootmachten een argument dat ze sindsdien gretig gebruiken. Vladimir Poetin verwees in zijn toespraak van 24 februari 2022, bij de start van de invasie van Oekraïne, expliciet naar de Amerikaanse leugen over Iraakse massavernietigingswapens. Dat rechtvaardigt die invasie op geen enkele manier, maar het laat zien hoe Irak een vast onderdeel werd van het verhaal waarmee Westerse oproepen tot een 'regelgebaseerde orde' worden weggezet, ook in grote delen van Afrika, Azië en Latijns-Amerika.
De rekening zelf. Hier zit de grootste ironie. De neoconservatieven verloren hun eigen partij. Donald Trump noemde de Irak-oorlog in 2016 een historische fout en won de Republikeinse partij met 'America First', een slogan die haaks staat op de missie van het PNAC. Kristol en Kagan werden twee van zijn felste critici. Maar het Amerikaanse antwoord op de mislukking van de wereldleider-rol is niet dat Europa vrijer wordt. Het is dat Europa moet betalen. Op de NAVO-top in Den Haag in juni 2025 beloofden de bondgenoten hun defensie-uitgaven op te schroeven naar 5 procent van het bbp in 2035. Washington blijft ondertussen zelf militair actief in de Golf, dit jaar opnieuw in een conflict met Iran.
De afhankelijkheid die in 2003 een keuze leek, is in 2026 een factuur geworden.
Wat ertegenin te brengen is
Drie tegenargumenten verdienen serieuze aandacht.
Ten eerste wordt het PNAC als organisatie vaak overschat. Het was een kleine denktank met een briefhoofd vol bekende namen, geen geheim hoofdkwartier. Regimewissel in Irak werd al in 1998 officieel Amerikaans beleid, toen Clinton de Iraq Liberation Act tekende, met steun van beide partijen in het Congres. Zonder 9/11 is het goed mogelijk dat Bush Irak nooit was binnengevallen. Het PNAC had de plannen. De aanslagen gaven de gelegenheid.
Ten tweede hadden de Oost-Europese landen die in 2003 Washington steunden goede redenen. Voor Polen en de Baltische staten was de Amerikaanse veiligheidsgarantie geen ideologie maar een bescherming tegen Rusland. De gebeurtenissen van 2014 en 2022 hebben hun inschatting voor een groot deel bevestigd. Wie het PNAC-tijdperk alleen ziet als Europese onderwerping, mist dat perspectief.
Ten derde is Europa geen passief slachtoffer. De interventie in Libië in 2011 werd geleid door Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, met Amerikaanse steun op de achtergrond. Ook die liet een ingestorte staat achter, met directe gevolgen voor migratie over de Middellandse Zee. Het interventionisme van die jaren was niet uitsluitend Amerikaans.
Die bezwaren veranderen de hoofdlijn niet, maar ze scherpen hem aan. Het probleem van het PNAC was niet dat een groep mensen een ambitieuze visie had. Ambitieuze visies hebben veel landen. Het probleem was dat die visie werd uitgevoerd op basis van onjuiste inlichtingen, zonder volkenrechtelijk mandaat en met een onderschatting van wat een oorlog in een ander land aanricht. Dat zijn verwijten die blijven staan, wie er ook ondertekende.
Conclusie
Het Project for the New American Century wilde de Amerikaanse overmacht van na de Koude Oorlog vastleggen voor een hele eeuw. Het kreeg zijn kans sneller en vollediger dan de oprichters in 1997 konden verwachten, en het resultaat was het tegendeel van wat het beloofde: minder stabiliteit, minder Amerikaans gezag en een wereld waarin andere machten de ruimte zagen en namen.
Voor Europa is de les ongemakkelijker dan 'Amerika had ongelijk'. Het oude Europa had in 2003 gelijk over Irak, en het nieuwe Europa had gelijk over Rusland. Maar geen van beide bouwde iets waarmee Europa zijn eigen gelijk kon verdedigen. Of dat Europa zijn positie in de wereld gaat kosten, is geen uitgemaakte zaak. Het hangt af van de vraag of de factuur van vandaag eindelijk leidt tot de keuzes die in 2003 zijn uitgesteld.
Bronverantwoording.
Feiten over oprichting, ondertekenaars en documenten van het PNAC zijn gebaseerd op de Statement of Principles (juni 1997), de brief aan president Clinton (26 januari 1998), de brief aan president Bush (20 september 2001) en het rapport Rebuilding America's Defenses (september 2000), aangevuld met overzichten van E-International Relations (2020), IPS News (Jim Lobe, juni 2006) en de Clinton Presidential Library. De Europese reacties en de conclusie van de Commissie-Davids (januari 2010) zijn openbaar gedocumenteerd. De slachtoffer- en kostencijfers komen uit het Costs of War-project van Brown University (2021) en zijn voor dit stuk niet opnieuw onafhankelijk nagerekend; het gaat om schattingen. Uitspraken van Rumsfeld, Kagan en Poetin zijn geparafraseerd. De oorzakelijke lijnen tussen de Irak-oorlog, de opkomst van IS en de migratie van 2015 zijn interpretatie van de auteur, gebaseerd op breed gedragen analyses, en geen vastgesteld eenduidig verband. De mate waarin het PNAC het beleid van de regering-Bush bepaalde, is onder historici omstreden.
Reactie plaatsen
Reacties