De wereldorde verschuift niet alleen in conferentiezalen of via diplomatieke verklaringen. Ze verschuift op kaarten. In smalle zeestraten waar tankers en containerschepen doorheen moeten. Op eilanden met radarstations die raketbanen kunnen volgen. In havens die op papier commercieel zijn, maar in tijden van crisis plots militaire waarde krijgen en bovenal in regio’s waar klimaatverandering nieuwe routes opent, en geopolitiek meteen volgt.

Wat we nu zien, is geen losse verzameling incidenten, geen toevallige ruzie over Groenland, geen op zichzelf staande spanning rond Iran, geen puur economische discussie over handelsroutes. Het is een bredere trend van strategische plekken in de wereld worden steeds nadrukkelijker geclaimd, beveiligd en geherdefinieerd, omdat grootmachten zich voorbereiden op een multipolaire toekomst waarin controle over “toegang” net zo belangrijk wordt als economische omvang.

De machtsstrijd tussen Amerika en China vormt het hart van deze ontwikkeling. En wie die strijd wil begrijpen moet niet beginnen in Washington of Beijing, maar bij de fysieke knoppen van globalisering: chokepoints, routes, grondstoffen en infrastructuur.

Macht als logistiek: waarom strategische plekken terug zijn

Na de Koude Oorlog leek geografie tijdelijk minder bepalend te worden. Globalisering zou grenzen doen vervagen. Handel zou vanzelfsprekend blijven stromen. Veiligheid was grotendeels een kwestie van terrorismebestrijding en regionale interventies.

Maar in een wereld waarin rivaliteit tussen grootmachten terugkeert, verandert de logica opnieuw. Macht wordt steeds vaker gedefinieerd door een simpele vraag:

Wie kan bepalen wat er doorstroomt — en wat niet?

Daaronder vallen vier cruciale “flows”:

1. Handel – containerstromen, bulktransport, maritieme supply chains
2. Energie – olie, LNG, pijpleidingen en tankerroutes
3. Data – onderzeese kabels, satellieten, cloud-infrastructuur
4. Militaire toegang – bases, luchtcorridors, surveillance en zeecontrole

Strategische plekken zijn plekken waar die flows geconcentreerd raken. Dat maakt ze tot geopolitieke hefboompunten — niet omdat ze per se rijk zijn, maar omdat ze toegang bieden tot iets dat anderen nodig hebben.

Het spiegelgevecht: Amerika’s “control of access” versus China’s “reduce vulnerability”

De strijd tussen de VS en China is in de kern geen klassieke territoriale strijd. Het is een strijd om systeemcontrole. Twee strategieën spiegelen elkaar:

Amerika: control of access

De VS bezit nog altijd het meest robuuste veiligheidsnetwerk ter wereld zoals bondgenootschappen, bases, vlootdominantie en financiële macht. Dat systeem maakt iets mogelijk wat historisch ongekend is zoals op bijna elke oceaan kan Amerika toegang garanderen of in geval van crisis beperken.

In een wereld van groeiende rivaliteit betekent dat de VS de spelregels van mobiliteit en handel kan beïnvloeden.

China: reduce vulnerability

China groeit economisch en militair, maar blijft afhankelijk van het internationale systeem dat door de VS is ontworpen en bewaakt. Veel van China’s energie en export loopt via routes die in oorlogstijd kwetsbaar zijn. Dat maakt China’s strategie voorspelbaar: het probeert die kwetsbaarheid te verminderen door alternatieven te bouwen.

Dat gebeurt via:

• nieuwe handelscorridors en havens
• langdurige energiecontracten
• investeringen in infrastructuur
• technologische en financiële autonomie
• militaire A2/AD-capaciteit (anti-access) in eigen regio

Zo ontstaat een geopolitieke dynamiek waarin de wereldkaart opnieuw als schaakbord wordt gebruikt: wie routes beheerst, beïnvloedt macht.

Case 1: Arctica — een nieuwe route, een nieuwe arena

Het Noordpoolgebied is hét symbool van deze geopolitieke verschuiving. Door afnemend zee-ijs wordt het steeds toegankelijker, niet permanent maar wel genoeg om strategisch relevant te worden. Daar ontstaan drie routes die in theorie handelsstromen kunnen herschikken:

• Northern Sea Route (NSR) langs Rusland
• Northwest Passage langs Canada
• Transpolar Route (toekomstscenario recht over de pool)

Hoewel deze routes voorlopig beperkt blijven door infrastructuur, ijscondities en verzekeringsrisico’s, hebben ze één groot geopolitiek effect: ze vormen een alternatief denkbaar systeem buiten klassieke chokepoints als Suez.

Rusland: corridor en fort

Voor Rusland is de Northern Sea Route (NSR) niet alleen een route, maar een staatsproject. Controle over Arctische wateren betekent inkomsten, invloed en militaire diepte. In tijden van sancties en spanningen wordt de NSR een manier om economische ruimte te houden.

China: Polar Silk Road

China noemt zichzelf een “near-Arctic state” en probeert via onderzoek, diplomatie en investeringen een rol in de regio te legitimeren. Economische aanwezigheid is daarbij het toegangsticket tot politieke aanwezigheid.

VS: Arctic als defensiefront

Voor Amerika is het Noordpoolgebied een veiligheidszone. Het is de korte route tussen Rusland en Noord-Amerika, cruciaal voor early warning, raketverdediging en strategische afschrikking. Chinese aanwezigheid wordt daarom vaak bekeken door een militair lens: waar eindigt commerciële activiteit en waar begint strategische voorbereiding?

Case 2: Groenland — het eiland dat geen eiland meer is

Groenland ligt op een geopolitieke kruising: tussen Noord-Amerika en Europa, tussen Atlantische vaarroutes en Arctische corridorlogica. Het is een uniek strategisch platform voor:

• radar en early warning
• ruimte- en satellietinfrastructuur
• militaire projectie in het Noord-Atlantische gebied

De Amerikaanse basis Pituffik (voorheen Thule) is hiervan het bewijs: het is een node in een groter defensiesysteem. Dat verklaart waarom Groenland meer is dan een symbolische obsessie.

Wanneer Trump opnieuw spreekt over het “verwerven” van Groenland, is dat geen losse provocatie: het weerspiegelt een bredere geopolitieke waarheid. In een rivaliteitswereld worden plekken die ooit veraf en “perifeer” waren ineens kerngebied.

Groenland is in die zin een multipolaire lakmoesproef: het is autonoom, verbonden aan Denemarken, maar strategisch onmisbaar voor de VS. Precies dat maakt het gevoelig.

Case 3: Panama — de oude chokepoint in een nieuwe strijd

Als Arctica het nieuwe speelveld is, dan is Panama de klassieke knop die opnieuw urgent wordt.

Het Panamakanaal is een van de meest strategische doorgangen ter wereld: het maakt Atlantisch-Pacifisch verkeer mogelijk zonder omvaren rond Zuid-Amerika. Wie invloed heeft op Panama heeft invloed op handel, marineplanning en logistiek.

Trump’s uitspraken over “terugnemen” of “controleren” van Panama passen binnen het Amerikaanse veiligheidsdenken zoals de Chinese aanwezigheid in havens en infrastructuur worden vaak gezien als potentieel dual-use en als strategische infiltratie in een regio die de VS als kerninvloedszone beschouwt.

Belangrijk is dat dit niet alleen over Panama gaat. Panama is symbool voor iets groters: macht gaat niet alleen over gebieden, maar over knooppunten in netwerken.

Case 4: Venezuela — energie als geopolitiek wapen

Venezuela laat zien hoe energiepolitiek zich in een multipolaire wereld ontwikkelt. Het land beschikt over enorme olievoorraden, maar is politiek instabiel en onderhevig aan sancties. Toch blijft olie stromen, vaak via alternatieve routes, schaduwlogistiek en derde landen.

Dat maakt Venezuela relevant voor de VS–China strijd om drie redenen:

1. energie is nog steeds strategisch
2. sancties zijn een instrument van macht
3. rivalen zoeken altijd manieren om sancties te omzeilen

Venezuela toont dus dat geopolitiek steeds vaker draait om “enforcement”: wie kan stromen blokkeren, verzekeringen beïnvloeden, schepen controleren, handelsroutes sturen?

Case 5: Iran — stress test van de wereldorde

Iran is geen grootmacht, maar wel een actor die de machtsbalans kan verschuiven. Dat komt door één locatie: de Straat van Hormuz.

Hormuz is een energieklep. Als daar spanning is, reageren olieprijzen wereldwijd. En omdat veel energiestromen richting Azië gaan, heeft China direct belang bij stabiliteit.

Voor de VS is Iran daarom een dubbel probleem:

• Iran destabiliseert een vitale route
• en elke crisis in de Golf leidt de VS af van haar Indo-Pacific focus

Iran’s positie versterkt multipolariteit nog om een andere reden: sancties dwingen het land om alternatieven te bouwen. Daardoor wordt Iran een testcase voor een wereld waarin landen proberen buiten westerse economische structuren om te opereren.

China profiteert daarvan tot op zekere hoogte. Het wil goedkope olie, invloed en een multipolaire ordening. Maar China wil geen open oorlog met de VS om Iran. Daarom is de relatie pragmatisch: steun zonder volledige veiligheidsgarantie.

Case 6: De Straat van Malakka — China’s grootste geopolitieke kwetsbaarheid

Wie de hedendaagse machtsstrijd tussen Amerika en China wil begrijpen, kan nauwelijks om een smalle zeestraat heen: de Straat van Malakka. De route tussen Maleisië, Singapore en Indonesië is een van de drukste maritieme corridors ter wereld. Maar belangrijker nog is dat het is een chokepoint waarin de asymmetrie tussen beide grootmachten glashelder zichtbaar wordt.

Waarom Malakka zo cruciaal is

Voor China is Malakka niet zomaar een zeestraat. Het is een economische levenslijn. Een groot deel van de Chinese import en export passeert dit gebied en in het bijzonder geldt dat voor energie. Olie en LNG uit het Midden-Oosten en Afrika komen vrijwel altijd via deze doorgang richting Chinese havens. Dat betekent dat China’s economische motor in hoge mate afhankelijk is van een route die buiten zijn directe militaire controle ligt.

De voormalige Chinese president Hu Jintao vatte dit jaren geleden al samen als het beruchte “Malakka-dilemma”: de impliciete angst dat China in een crisis kan worden afgeknepen doordat een tegenstander de zeestraat controleert.

Dit is precies waar geopolitiek verandert van abstract naar mechanisch: wie Malakka kan beïnvloeden, kan China onder druk zetten zonder 1 schot te lozen. 

Malakka als Amerikaanse hefboom

Voor de Verenigde Staten is dit chokepoint-denken al decennia bekend terrein. De Amerikaanse strategie rust op maritieme dominantie en toegang. De VS hoeft Malakka niet “te bezitten” om invloed te hebben maar zijn aanwezigheid van de marine, samenwerking met regionale partners, en de bredere Indo-Pacific veiligheidsarchitectuur maken het mogelijk om in een escalatiescenario druk uit te oefenen op logistieke stromen.

Daarmee is Malakka een klassieke vorm van deterrence: het is een stille dreiging op de achtergrond, die in onderhandelingen en strategisch gedrag voortdurend meeweegt. Het verklaart waarom de VS zoveel energie steekt in Indo-Pacific partnerschappen en waarom vrijheid van navigatie niet slechts retoriek is, maar een kern van macht.

Trump en voorsorteren: voorbereiding op clash?

Is de Amerikaanse strategie onder Trump voorsorterend op een mogelijke clash met China? In zekere zin wel.

Trump benadert geopolitiek transactioneel en territoriaal:

• bezit, invloedssferen, deals
• harde druk op knooppunten
• focus op strategische gebieden dichtbij Amerika’s kern

Dat is typisch “pre-positioning”: schaakstukken plaatsen voor crisis. Maar er zit een paradox in:

Amerika’s grootste kracht in rivaliteit met China is het bondgenootschappelijke netwerk.

Als agressieve claims (zoals richting Groenland) bondgenoten vervreemden, kan dat de langetermijnpositie van de VS ondermijnen. Het voorsorteren op macht kan zo tegelijk het vermogen tot collectieve macht verzwakken.

Conclusie: multipolariteit is knooppuntpolitiek

De multipolaire wereldorde wordt vaak besproken als een abstract concept: minder dominantie van 1 supermacht, meer regionale spelers, meer onderhandeling. Maar het meest tastbare kenmerk van multipolariteit is juist heel concreet: 

de wereld wordt bestuurd via knooppunten.

De strijd tussen Amerika en China is daarom niet alleen een race om economische groei of militaire technologie. Het is een strijd om:

• routes die wel of niet open blijven
• toegang tot energie en grondstoffen
• de infrastructuur waar globalisering van afhankelijk is
• en de politieke invloed die ontstaat wanneer je die infrastructuur beheert

Arctica en Groenland tonen hoe klimaat en routeverschuiwing een nieuwe arena openen. Panama laat zien hoe oude chokepoints terugkeren als strategische zorgen. Venezuela laat zien hoe energie en sancties een gevecht om stromen zijn. Iran bewijst dat één geografische “klep” de wereld kan beïnvloeden.

De echte les is dan ook deze:

In de 21e eeuw is macht steeds minder een vlag op een kaart en steeds meer een hand aan de kraan van mondiale doorstroming.